Có, trong một số trường hợp. Nhà tâm lý học Gabriele Oettingen và cộng sự ghi nhận qua nhiều nghiên cứu rằng người chỉ mơ tưởng thật đẹp về tương lai, mà không nghĩ tới trở ngại, thường bỏ ra ít công sức hơn và đạt kết quả kém hơn người mơ ít đẹp hơn. Mơ không có lỗi. Vấn đề nằm ở chỗ mơ một mình, không đi kèm cái nhìn thẳng vào hiện tại.
Phát hiện này đi ngược lời khuyên quen thuộc "cứ nghĩ tích cực là sẽ đến", nên đáng đọc kỹ.
Gabriele Oettingen là ai
Gabriele Oettingen là nhà tâm lý học người Đức, giảng dạy ở Đại học New York (NYU) và Đại học Hamburg. Bà nghiên cứu cách con người nghĩ về tương lai và cách những suy nghĩ đó ảnh hưởng tới hành động. Năm 2014, bà viết cuốn sách phổ thông Rethinking Positive Thinking: Inside the New Science of Motivation (tạm dịch: Nghĩ lại về tư duy tích cực), tóm tắt hơn hai mươi năm nghiên cứu cho người đọc không chuyên.
Bà cũng là vợ của Peter Gollwitzer, người nghiên cứu ý định "nếu… thì…". Hai hướng nghiên cứu của họ về sau được ghép lại thành một phương pháp có tên WOOP, nhắc ngắn ở phần dưới.
Mơ tưởng khác kỳ vọng thế nào
Đây là chỗ mấu chốt mà nhiều người đọc lướt bỏ qua. Oettingen tách hai thứ thường bị gọi chung là "suy nghĩ tích cực":
| Kỳ vọng (expectation) | Mơ tưởng (fantasy) | |
|---|---|---|
| Là gì | Đánh giá khả năng một việc sẽ xảy ra, dựa trên kinh nghiệm | Hình ảnh, cảnh tượng tương lai hiện ra trong đầu |
| Ví dụ | "Mình đã ôn đều, khả năng đỗ khá cao" | "Cảnh mình cầm giấy báo đỗ, cả nhà vui mừng" |
| Liên hệ với kết quả trong nghiên cứu | Kỳ vọng cao thường đi kèm nỗ lực nhiều hơn, kết quả tốt hơn | Mơ tưởng càng đẹp, nỗ lực và kết quả trong một số nghiên cứu lại thấp hơn |
Nói cách khác, tin rằng mình có thể làm được là có ích. Còn chìm đắm trong cảnh mình đã làm được thì chưa chắc.
Những nghiên cứu được nhắc nhiều nhất
Giảm cân (Oettingen và Wadden, 1991)
Nhóm nghiên cứu theo dõi những phụ nữ tham gia một chương trình giảm cân. Ngoài việc hỏi họ tin mình giảm được bao nhiêu, nhóm còn cho họ tưởng tượng những tình huống như đi ngang tiệm bánh, và đánh giá hình ảnh trong đầu họ tích cực đến đâu. Kết quả được báo cáo: người có kỳ vọng cao giảm được nhiều cân hơn, nhưng người có mơ tưởng càng đẹp về bản thân thì lại giảm ít hơn.
Tìm việc sau khi tốt nghiệp (Oettingen và Mayer, 2002)
Nghiên cứu theo dõi sinh viên sắp ra trường. Những người hay mơ tưởng rất đẹp về chuyện tìm được việc tốt, khoảng hai năm sau được báo cáo là gửi ít hồ sơ hơn, nhận ít lời mời hơn và có mức lương thấp hơn nhóm còn lại. Bài báo này cũng là nơi hai tác giả trình bày rõ sự khác nhau giữa kỳ vọng và mơ tưởng.
Mơ tưởng "rút năng lượng" (Kappes và Oettingen, 2011)
Trong các thí nghiệm nhỏ, người tham gia được yêu cầu tưởng tượng một tương lai lý tưởng (ví dụ một tuần trôi chảy hoàn hảo). Nhóm nghiên cứu đo được dấu hiệu sinh lý cho thấy mức năng lượng thấp hơn, như huyết áp tâm thu giảm, so với nhóm tưởng tượng một tương lai thực tế hơn. Cách giải thích của các tác giả: khi đầu óc "nếm trước" được thành quả, nó bớt thúc cơ thể chuẩn bị hành động.
Đọc những nghiên cứu này cho đúng
Có mấy điều cần nói rõ để không hiểu quá đà:
- Mẫu thường không lớn. Nhiều thí nghiệm có vài chục đến vài trăm người tham gia. Kết quả lặp lại ở nhiều bối cảnh khác nhau, nhưng đây là xu hướng, không phải định luật cho từng người.
- Không có nghĩa là đừng mơ. Chính Oettingen viết rằng mơ tưởng có ích: nó giúp thư giãn, khám phá mình muốn gì, và có thể là nguồn an ủi khi hoàn cảnh khó. Vấn đề là dùng mơ tưởng thay cho hành động.
- Không có nghĩa là bi quan thì tốt. Kỳ vọng cao vẫn đi kèm kết quả tốt. Cái cần là mơ cộng với nhìn thẳng thực tế, không phải bỏ mơ để chỉ nhìn khó khăn.
Những phát hiện này cũng là lý do giới khoa học hoài nghi trào lưu "luật hấp dẫn" trong cuốn sách và phim The Secret (2006). Ý tưởng "nghĩ đủ mạnh thì điều ước sẽ tới" không có bằng chứng khoa học, và các nghiên cứu của Oettingen còn gợi ý rằng chỉ hình dung kết quả có thể khiến người ta làm ít đi.
Cách dùng giấc mơ ban ngày cho có ích: đặt nó cạnh thực tế
Cách Oettingen đề xuất gọi là mental contrasting (đối chiếu tâm trí): hình dung điều mình mong, rồi ngay sau đó hình dung trở ngại thật trong con người và hoàn cảnh hiện tại của mình. Đặt hai hình ảnh cạnh nhau, đầu óc hiểu rằng "muốn tới đó thì phải vượt qua cái này".
Kết hợp đối chiếu tâm trí với ý định "nếu… thì…" của Gollwitzer ra phương pháp WOOP (Điều ước – Kết quả – Trở ngại – Kế hoạch). Cách làm chi tiết từng bước đã có nhiều tài liệu hướng dẫn riêng, ở đây chỉ cần nhớ ý chính: mơ trước, nhìn thẳng trở ngại sau, rồi lập sẵn câu trả lời cho trở ngại đó.
Một chi tiết thú vị trong các nghiên cứu: đối chiếu tâm trí không đẩy người ta theo đuổi mọi điều ước. Với điều ước mà kỳ vọng thấp, tức thật lòng thấy khó khả thi, người đối chiếu thường buông nhẹ hơn. Điều này có ích: nó giúp dồn sức cho điều đáng làm thay vì ôm đồm.
Nhận ra mình đang mơ "thay" cho làm
Vài dấu hiệu thường gặp trong đời thường:
- Bạn đã tưởng tượng chuyến đi Nhật rất nhiều lần, biết mình muốn ăn gì ở đâu, nhưng chưa từng tính chuyến đi cần bao nhiêu tiền.
- Bạn hay kể với bạn bè về quán cà phê mơ ước, nhưng chưa hỏi chuyện một người chủ quán thật nào.
- Mỗi lần nghĩ về ước mơ, bạn thấy dễ chịu, và cảm giác dễ chịu đó đủ để bạn tắt máy đi ngủ.
- Bạn sưu tầm rất nhiều ảnh đẹp về điều mình muốn, nhưng không có ghi chép nào về việc đã làm.
Không có gì đáng xấu hổ ở đây. Đó là cách đầu óc con người vận hành. Chỉ cần nhận ra, rồi thêm vào bước nhìn thẳng thực tế.
Bài tập 10 phút: một giấc mơ, một trở ngại
- Viết một điều ước trong vài chữ. Ví dụ: "Chạy được 5 km không nghỉ".
- Nhắm mắt, hình dung kết quả đẹp nhất trong một phút. Viết vài dòng về cảnh đó.
- Hỏi: "Điều gì ở chính mình hay cản mình nhất?" Không phải trở ngại bên ngoài kiểu "trời mưa", mà là thói quen, cảm xúc, suy nghĩ của mình. Ví dụ: "Sáng nào cũng tiếc giấc ngủ thêm 15 phút".
- Hình dung trở ngại đó trong một phút, rõ như hình dung kết quả.
- Viết một câu: "Nếu ___ (trở ngại) xảy ra, thì mình sẽ ___." Ví dụ: "Nếu chuông báo thức kêu mà mình muốn ngủ tiếp, thì mình ngồi dậy uống cốc nước để sẵn đầu giường trước khi quyết định."
Nếu làm xong mà thấy điều ước không còn hấp dẫn bằng lúc đầu, đó cũng là một kết quả có ích: bạn vừa tiết kiệm được công sức cho một điều ước mình không thật sự muốn.
Dùng với trẻ em
Trẻ con mơ rất đẹp, và đó là điều tốt. Cha mẹ không cần "dội nước lạnh". Có thể giữ nguyên giấc mơ và hỏi thêm một câu nhẹ nhàng: "Để làm được việc đó, con nghĩ điều gì khó nhất?" Rồi: "Khi gặp chuyện khó đó, con sẽ làm gì?"
Ví dụ bé muốn biết bơi trước hè. Điều khó nhất có thể là "con sợ nước vào mũi". Câu trả lời có thể là "khi nước vào mũi, con đứng dậy, thở ra rồi thử lại". Bé được giữ giấc mơ, đồng thời học được rằng ước mơ đi kèm một chỗ khó và chỗ khó thì có cách xử lý.
Bắt đầu từ tuần này
- Chọn một điều ước bạn hay mơ tới nhất và làm bài tập 10 phút ở trên.
- Viết riêng ra một dòng: điều mình kỳ vọng (khả năng thật) khác gì điều mình mơ (cảnh đẹp)?
- Lần tới bắt gặp mình đang mơ về điều ước đó, thêm một câu hỏi: "Việc nhỏ nhất làm được ngay bây giờ là gì?" và làm luôn nếu được.
- Nếu bạn có bảng ảnh ước mơ, thêm bên cạnh một tờ giấy nhỏ ghi trở ngại chính và câu "nếu… thì…".
Câu hỏi thường gặp
Mơ tưởng tích cực có hại không?
Không hẳn có hại. Nghiên cứu của Gabriele Oettingen cho thấy mơ tưởng thật đẹp mà không nghĩ tới trở ngại thường đi kèm nỗ lực ít hơn và kết quả kém hơn trong một số lĩnh vực như tìm việc, giảm cân, học tập. Mơ để thư giãn hay khám phá mình muốn gì vẫn có ích.
Gabriele Oettingen là ai?
Bà là nhà tâm lý học người Đức, giảng dạy ở Đại học New York và Đại học Hamburg, tác giả cuốn Rethinking Positive Thinking (2014). Bà nổi tiếng với các nghiên cứu phân biệt mơ tưởng và kỳ vọng, và với phương pháp đối chiếu tâm trí, nền tảng của WOOP.
Mental contrasting là gì?
Mental contrasting, hay đối chiếu tâm trí, là hình dung điều mình mong rồi ngay sau đó hình dung trở ngại thật trong bản thân và hoàn cảnh hiện tại. Cách này giúp người ta hành động mạnh hơn với điều ước khả thi và buông nhẹ hơn với điều ước khó khả thi.
Luật hấp dẫn có đúng không?
Không có bằng chứng khoa học cho ý tưởng "nghĩ đủ mạnh thì điều ước sẽ đến" được phổ biến qua cuốn The Secret (2006). Các nghiên cứu về mơ tưởng còn gợi ý rằng chỉ hình dung kết quả có thể làm người ta bớt hành động.
Kỳ vọng và mơ tưởng khác nhau thế nào?
Kỳ vọng là đánh giá khả năng một việc xảy ra dựa trên kinh nghiệm, ví dụ "mình ôn đều nên khả năng đỗ cao". Mơ tưởng là hình ảnh đẹp hiện ra trong đầu, ví dụ cảnh cầm giấy báo đỗ. Trong nghiên cứu, kỳ vọng cao thường đi kèm kết quả tốt, còn mơ tưởng quá đẹp thì có khi ngược lại.
