Hẹn ngày cho điều ước là đặt một mốc để nhìn lại, không phải một hạn chót để tự phạt. Cách đặt mốc dễ thở nhất là chọn mốc gần (4 đến 12 tuần), gắn với một ngày có ý nghĩa sẵn, và ghi trước điều sẽ làm nếu tới mốc mà chưa xong. Mốc giúp điều ước thoát khỏi chữ "một ngày nào đó"; cách đặt mốc quyết định nó là động lực hay là áp lực.
"Một ngày nào đó" là ngày không có trên lịch
Điều ước không có ngày thường bị đẩy lùi vô thời hạn, vì việc có hạn luôn chen lên trước. Báo cáo cho sếp có hạn thứ Sáu, hoá đơn điện có hạn cuối tháng, còn chuyến đi Huế mơ từ hồi sinh viên thì không ai nhắc. Đặt một ngày lên lịch là cách cho điều ước một chỗ đứng giữa những việc có hạn.
Nhưng nhiều người đã từng thử và bỏ, vì mốc biến thành gánh nặng: tới ngày mà chưa xong thì thấy mình thất bại, rồi bỏ luôn điều ước. Vấn đề không nằm ở việc đặt mốc, mà ở loại mốc được đặt.
Ba loại mốc khác nhau
| Loại mốc | Ví dụ | Hợp với |
|---|---|---|
| Mốc kết quả | "Đến 30/6 nói tiếng Anh trôi chảy" | Việc đo được rõ, ít yếu tố ngoài tay mình (nộp hồ sơ, đọc xong một cuốn sách) |
| Mốc nỗ lực | "Đến 30/6 đã luyện nói đủ 24 buổi" | Kỹ năng, sức khoẻ, sáng tác, những thứ tiến chậm và khó đoán |
| Mốc nhìn lại | "Ngày 30/6 ngồi xuống xem mình đã đi được đến đâu" | Điều ước còn mơ hồ, đang thử xem mình có thật thích không |
Mốc kết quả nghe mạnh mẽ nhưng dễ gây thất vọng, vì "trôi chảy" phụ thuộc vào nhiều thứ ngoài lịch tập. Mốc nỗ lực thì gần như hoàn toàn trong tay bạn: 24 buổi là 24 buổi. Mốc nhìn lại nhẹ nhàng nhất, hợp với điều ước mới nhú. Với phần lớn ước mơ đời thường, mốc nỗ lực kèm một mốc nhìn lại là cặp dễ giữ nhất.
Chọn mốc gần, không chọn mốc xa
Mốc 5 năm hay 10 năm có ích để định hướng, nhưng quá xa để nhắc bạn hôm nay. Mốc gần, khoảng 4 đến 12 tuần, có ba cái lợi:
- Đủ dài để làm được một việc có thật, đủ ngắn để không quên.
- Nếu đi sai hướng, bạn chỉ mất vài tuần chứ không mất vài năm.
- Đến mốc, bạn có dịp tự thưởng hoặc điều chỉnh, và điều ước được "làm mới".
Điều ước lớn, như mở một xưởng gốm nhỏ, có thể có mốc xa ở phía sau. Nhưng mốc ghi lên lịch tuần này nên là mốc gần: "Đến hết tháng Hai, đã đi học thử ba buổi ở một xưởng gốm."
Dùng những ngày có ý nghĩa sẵn
Nghiên cứu của Hengchen Dai, Katherine Milkman và Jason Riis (2014) về "hiệu ứng khởi đầu mới" (fresh start effect) cho thấy người ta có xu hướng bắt đầu việc mới vào những ngày mang cảm giác "trang mới": đầu tuần, đầu tháng, đầu năm, sau sinh nhật, sau kỳ nghỉ. Các tác giả quan sát điều này qua lượt tìm kiếm từ "ăn kiêng" trên mạng, lượt đến phòng tập, và số người đăng ký mục tiêu trên một trang web cam kết.
Áp dụng vào việc hẹn mốc cho điều ước:
- Mốc bắt đầu đặt vào một ngày "trang mới": thứ Hai tuần sau, mùng 1 tháng tới, ngày sinh nhật, ngày khai giảng của con.
- Mốc nhìn lại đặt vào một ngày dễ nhớ: cuối quý, trước Tết, ngày kỷ niệm cưới, hết học kỳ.
Người Việt có sẵn rất nhiều mốc như thế: Tết Nguyên đán, Tết Trung thu, ngày nhập học, mùa thi. Gắn điều ước vào một mốc mà cả nhà đều nhớ giúp bạn khỏi phải tự nhắc.
Đặt trước "nếu tới mốc mà chưa xong"
Đây là phần hay bị bỏ qua nhất, và cũng là phần giữ cho mốc không biến thành bản án. Trước khi bắt đầu, viết sẵn ba lựa chọn khi tới mốc:
- Kéo dài: thêm 4 tuần với cùng nhịp, nếu thấy vẫn đang tiến.
- Thu nhỏ: giữ điều ước nhưng giảm phạm vi (từ "chạy 10 km" xuống "chạy 5 km không nghỉ").
- Tạm gác: ghi lại đã học được gì, cất điều ước vào sổ, hẹn xem lại sau sáu tháng.
Khi ba lựa chọn đã được viết sẵn, tới mốc mà chưa xong không còn là chuyện "thất bại". Nó chỉ là lúc chọn một trong ba, như đã định từ trước.
Những kiểu tự ép cần tránh
- Mốc trùng mùa bận nhất. Hẹn học xong khoá vẽ đúng tháng chạy quyết toán cuối năm là tự làm khó mình. Nhìn lịch cả quý trước khi chọn ngày.
- Nhiều mốc dồn một ngày. Năm điều ước cùng mốc 31/12 khiến tháng 12 thành tháng chạy nước rút. Rải ra.
- Mốc do người khác đặt. "Bố mẹ bảo phải có nhà trước 30 tuổi" là mốc của người khác. Có thể lắng nghe, nhưng mốc ghi lên lịch nên là mốc mình chọn.
- Coi mốc là lời hứa công khai. Hẹn ngày với chính mình khác với hẹn ngày với cả mạng xã hội. Lời hứa công khai dễ biến thành áp lực giữ thể diện.
Mốc cho điều ước của trẻ
Trẻ tiểu học hiểu thời gian theo sự kiện hơn theo ngày tháng. Thay vì "đến 15/3", hãy nói "đến trước sinh nhật con", "đến hết học kỳ này", "đến lúc về quê ăn Tết". Mốc nên ngắn, vài tuần là đủ, và nên là mốc nỗ lực: "đọc xong 5 cuốn truyện" thay cho "đọc giỏi". Tới mốc thì ngồi lại với con, hỏi con thấy thế nào, không chấm điểm, không so với bạn.
Bắt đầu từ tuần này
- Chọn một điều ước đã nói "một ngày nào đó" quá lâu.
- Chọn ngày bắt đầu là một ngày "trang mới" trong vòng hai tuần tới.
- Đặt mốc nhìn lại cách đó 4 đến 12 tuần, ghi lên lịch điện thoại kèm lời nhắc.
- Viết mốc dưới dạng nỗ lực: bao nhiêu buổi, bao nhiêu trang, bao nhiêu lần.
- Viết sẵn ba lựa chọn cho ngày mốc: kéo dài, thu nhỏ, tạm gác.
Mẫu: "Bắt đầu ngày ........ Đến ngày ........ mình đã làm ........ buổi/lần. Ngày đó mình sẽ ngồi xem lại. Nếu chưa xong, mình chọn: kéo dài / thu nhỏ / tạm gác."
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt hạn chót cho ước mơ không?
Nên đặt một mốc, nhưng là mốc để nhìn lại hơn là hạn chót để tự phạt. Mốc giúp điều ước có chỗ trên lịch giữa các việc có hạn khác. Viết sẵn điều sẽ làm nếu tới mốc mà chưa xong để mốc không thành áp lực.
Mốc kết quả và mốc nỗ lực khác nhau thế nào?
Mốc kết quả nói điều đạt được, như "nói tiếng Anh trôi chảy", và phụ thuộc nhiều yếu tố ngoài tay mình. Mốc nỗ lực nói điều đã làm, như "luyện nói đủ 24 buổi", nên gần như hoàn toàn do mình quyết. Với kỹ năng và sức khoẻ, mốc nỗ lực dễ giữ hơn.
Hiệu ứng khởi đầu mới (fresh start effect) là gì?
Là xu hướng người ta dễ bắt đầu việc mới vào những ngày mang cảm giác trang mới như đầu tuần, đầu tháng, đầu năm hay sinh nhật. Hiện tượng này được Dai, Milkman và Riis mô tả trong nghiên cứu năm 2014. Có thể tận dụng bằng cách chọn ngày bắt đầu vào những mốc như thế.
Tới mốc mà chưa đạt thì làm gì?
Chọn một trong ba hướng đã viết sẵn từ trước: kéo dài thêm vài tuần, thu nhỏ điều ước, hoặc tạm gác và ghi lại bài học. Không cần coi đó là thất bại. Mốc chỉ là lúc dừng lại để quyết định bước tiếp.
Mốc bao xa là hợp lý?
Khoảng 4 đến 12 tuần là dễ giữ nhất cho mốc ghi lên lịch. Mốc vài năm vẫn có ích để định hướng nhưng quá xa để nhắc bạn hằng ngày. Điều ước lớn có thể có mốc xa phía sau và một chuỗi mốc gần phía trước.