Trong tiếng Việt, "ước" là động từ chỉ mong muốn một điều chưa có, và quanh nó là cả một họ từ: ước mơ, mơ ước, ao ước, mong ước, ước ao, ước nguyện, ước vọng. Các từ này gần nghĩa nhưng khác sắc thái: "ao ước" tha thiết, có chút khao khát; "mong ước" nhẹ và hiền; "ước nguyện" trang trọng, thường gắn với tâm nguyện cả đời; "ước vọng" lớn và xa. Hiểu sắc thái giúp viết văn đúng giọng và nói điều mình muốn rõ hơn.
"Ước" một mình: nghĩa và cách dùng
Đứng một mình, "ước" có hai cách dùng chính:
- Mong một điều chưa có: "Em ước được đi biển." — có thể làm được, có thể không.
- Mong một điều trái với thực tế: "Ước gì hôm qua trời không mưa." — biết là không đổi được, chỉ bày tỏ tiếc nuối.
Cũng cần phân biệt với một chữ "ước" khác hẳn nghĩa: ước trong ước tính, ước lượng, ước chừng (đoán con số gần đúng) và trong hiệp ước, công ước, giao ước, ước hẹn (thoả thuận, cam kết). Đây là chữ Hán – Việt mang nghĩa "hẹn, ràng buộc, áng chừng". Hai chữ đồng âm, nên đọc câu phải dựa vào văn cảnh. Thú vị là cả hai nghĩa đều có ích cho người muốn thực hiện ước mơ: ước lượng chi phí và tự giao ước với mình một ngày bắt đầu.
Bảng so sánh họ từ "ước"
| Từ | Sắc thái | Ví dụ tự nhiên |
|---|---|---|
| ước mơ | Điều mong muốn đẹp, thường lớn và lâu dài; dùng được cả danh từ lẫn động từ | "Ước mơ của em là làm bác sĩ." |
| mơ ước | Gần như "ước mơ", hay dùng làm động từ hoặc tính từ đi sau danh từ | "Ngôi nhà mơ ước", "Em mơ ước được đi Huế." |
| ao ước | Tha thiết, khao khát, thường điều đó còn xa | "Bà ao ước một lần về thăm quê cũ." |
| ước ao | Giống "ao ước", nghe mộc mạc, khẩu ngữ hơn | "Hồi nhỏ ai cũng ước ao có chiếc xe đạp." |
| mong ước | Nhẹ nhàng, hiền, thường cho người khác | "Mong ước của mẹ là con khoẻ mạnh." |
| ước nguyện | Trang trọng, sâu, gần với tâm nguyện cả đời | "Ước nguyện cuối cùng của ông là con cháu sum họp." |
| ước vọng | Lớn, xa, có tính lý tưởng, hay dùng trong văn viết | "Ước vọng hoà bình của nhân loại." |
| khát vọng | Mạnh, cháy bỏng, có động lực hành động | "Khát vọng vươn lên của người trẻ." |
Ranh giới giữa các từ không tuyệt đối; từ điển và người nói ở từng vùng có thể dùng hơi khác nhau. Bảng trên là sắc thái thường gặp trong văn viết hiện nay.
Ước mơ hay mơ ước: dùng từ nào
Đây là câu học sinh hay hỏi khi viết bài văn. Cả hai đều đúng và nghĩa rất gần. Một mẹo thực hành:
- Làm chủ ngữ, tân ngữ (danh từ): "ước mơ" nghe tự nhiên hơn — "Ước mơ của em…", "Em có một ước mơ…".
- Đứng sau danh từ để bổ nghĩa: "mơ ước" quen tai hơn — "nghề mơ ước", "chuyến đi mơ ước".
- Làm động từ: dùng được cả hai — "Em mơ ước / ước mơ trở thành phi công".
Những cách nói điều ước trong lời ăn tiếng nói
- "Ước gì…": tha thiết, quen trong ca dao, lời hát.
- "Giá mà…", "giá như…": thường kèm tiếc nuối điều đã qua.
- "Phải chi…": cách nói quen của người miền Nam, nghĩa gần "giá mà".
- "Mong sao…", "cầu cho…": chúc điều tốt, thường cho người khác.
- "Ước được…": điều ước có chủ đích, sát hành động hơn.
Để ý cách mình hay nói cũng là một cách hiểu mình: người hay nói "giá mà" thường đang nhìn lại phía sau; người hay nói "mình muốn…, mình sẽ…" đang nhìn về phía trước.
Chữ "ước" trong thơ ca và lời hát
Vì mang sắc thái tha thiết, chữ "ước" và "ao ước" xuất hiện dày đặc trong ca dao giao duyên. Câu quen thuộc "Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi" dùng "ước gì" để mở ra một hình ảnh không thể có, qua đó nói được nỗi mong mà lời thường khó nói. Ở đây "ước" gần với "mơ" hơn là với "định": người nói biết điều mình ước không thành, và chính vì thế lời ước mới da diết.
Sang văn xuôi và lời hát hiện đại, "ước mơ" thường đi với những hình ảnh bay lên: cánh diều, cánh chim, bầu trời, ngôi sao. Đây là lý do nhiều bài văn của học sinh dễ rơi vào khuôn "ước mơ như cánh diều bay cao". Hình ảnh ấy không sai, nhưng dùng nhiều thì nhạt. Một bài văn có sức sống thường thay bằng hình ảnh cụ thể của chính người viết: đôi giày bà mua cho, góc bàn học, cái ống heo đã đầy một nửa.
Các câu nói về ước mơ trên mạng: cẩn thận nguồn
Rất nhiều "danh ngôn về ước mơ" lan truyền trên mạng được gán cho người nổi tiếng mà không có nguồn gốc rõ ràng. Khi viết văn hay làm thiệp, nếu không tìm được câu đó trong sách hoặc bài phát biểu gốc, tốt hơn là diễn ý bằng lời của mình, hoặc dùng ca dao, tục ngữ có trong các tuyển tập đã được sưu tầm cẩn thận.
Từ "ước" đến hành động: đổi động từ
Một bài tập đơn giản mà hiệu quả: viết lại câu ước mơ bằng động từ hành động.
| Câu ước | Câu viết lại |
|---|---|
| Em ước giỏi tiếng Anh. | Mỗi tối em đọc to một trang truyện tiếng Anh. |
| Mẹ ao ước đi Huế. | Tháng 6, mẹ và con đi tàu ra Huế ba ngày. |
| Ông mong ước gặp lại bạn cũ. | Chủ nhật này cháu giúp ông tìm số điện thoại bạn cũ. |
Câu bên trái nói điều mình muốn; câu bên phải nói điều mình làm. Cả hai đều cần: thiếu bên trái thì không biết đi đâu, thiếu bên phải thì không bao giờ đi.
Gợi ý dùng từ khi viết bài văn về ước mơ
- Đừng lặp "ước mơ" ở mọi câu; thay bằng "mong muốn", "điều em ấp ủ", "dự định", "nghề em mơ ước".
- Dùng "ao ước" khi muốn nhấn sự tha thiết, nhất là điều còn xa.
- Dùng "mong ước" khi viết về người thân, nghe ấm hơn.
- Tránh dùng "khát vọng", "ước vọng" cho điều nhỏ hằng ngày; dễ thành sáo.
- Kết bài bằng một việc làm cụ thể thay vì câu cảm thán chung chung.
Bắt đầu từ tuần này
- Viết một câu ước mơ của mình ba lần, lần lượt với "ước mơ", "ao ước", "mong ước". Đọc to xem câu nào đúng cảm xúc nhất.
- Viết lại câu đó bằng động từ hành động, có thời gian cụ thể.
- Cả nhà thử một ngày nói "mình sẽ…" thay cho "giá mà…" — ai lỡ nói "giá mà" thì kể thêm một việc sẽ làm.
- Tra từ "ước" trong một cuốn từ điển tiếng Việt ở nhà hoặc thư viện, ghi lại các nghĩa.
- Mẫu điền: "Điều em [ao ước / mong ước] là […]; tuần này em sẽ [động từ hành động]."
Câu hỏi thường gặp
Ao ước là gì?
Ao ước là mong muốn tha thiết một điều, thường là điều còn xa hoặc khó có được. Từ này mang sắc thái khao khát mạnh hơn "mong ước", gần nghĩa với "ước ao".
Ước mơ và mơ ước khác nhau thế nào?
Nghĩa gần như nhau. "Ước mơ" hay dùng làm danh từ ("ước mơ của em"), còn "mơ ước" quen tai khi đứng sau danh từ ("nghề mơ ước") hoặc làm động từ. Cả hai đều đúng chính tả.
Mong ước và ước nguyện khác nhau ra sao?
"Mong ước" nhẹ nhàng, dùng được cho điều nhỏ hằng ngày. "Ước nguyện" trang trọng, sâu sắc, thường chỉ tâm nguyện lớn hoặc điều mong cả đời của một người.
Chữ "ước" trong "ước tính" có giống "ước mơ" không?
Không. "Ước" trong ước tính, ước lượng, hiệp ước là chữ Hán – Việt mang nghĩa áng chừng, thoả thuận, khác với "ước" trong ước mơ chỉ sự mong muốn. Đây là hai chữ đồng âm.
"Phải chi" nghĩa là gì?
"Phải chi" là cách nói quen của người miền Nam, nghĩa gần với "giá mà", "giá như", thường dùng để bày tỏ mong muốn một điều khác với thực tế hoặc tiếc nuối điều đã qua.