Trong cổ tích Việt, điều ước thường đến theo một khuôn quen: người hiền lành, nghèo khổ ngồi khóc, ông Bụt hay bà Tiên hiện lên hỏi "vì sao con khóc?", rồi trao một vật thần hoặc một lời dặn. Điểm đáng chú ý là Bụt hiếm khi làm thay tất cả: Bụt cho cách, còn người được giúp vẫn phải làm theo, phải giữ lòng tốt. Đó là quan niệm dân gian về điều ước — được giúp khi đã cố hết sức, và chỉ người tử tế mới giữ được phúc.
Ông Bụt là ai trong truyện cổ
"Bụt" là cách gọi rất cổ của người Việt dành cho Phật. Nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ cho rằng chữ này đi vào tiếng Việt từ rất sớm, có thể trước cả khi cách đọc Hán – Việt "Phật" phổ biến. Trong truyện cổ, ông Bụt không mang dáng vẻ giáo lý. Ông là một ông già hiền hậu, râu tóc bạc, xuất hiện đúng lúc người ta cùng đường, nói vài câu, giúp một việc, rồi biến mất.
Bên cạnh Bụt còn có bà Tiên, ông Tiên, Ngọc Hoàng, và có khi là một con vật biết nói. Chúng đóng cùng một vai mà giới nghiên cứu truyện kể dân gian thế giới gọi là "người trợ giúp siêu nhiên" — vai này có trong cổ tích của rất nhiều dân tộc, từ bà tiên đỡ đầu của Lọ Lem đến con cá vàng của truyện Nga.
Cần nói rõ: kể về ông Bụt ở đây là kể văn học dân gian, một cách người xưa gửi niềm tin vào công bằng qua câu chuyện. Đó không phải lời khuyên cầu khấn để điều ước thành.
Khuôn truyện: khóc – hỏi – trao – thử thách
Đặt nhiều truyện cạnh nhau, có thể thấy một trình tự lặp lại:
- Người hiền gặp nạn. Mồ côi, nghèo, bị hà hiếp, bị cướp công.
- Người đó khóc. Tiếng khóc là "lời ước" không thành tiếng: không đòi vàng bạc, chỉ bày tỏ mình hết cách.
- Bụt hiện lên và hỏi. Câu hỏi "vì sao con khóc?" buộc nhân vật nói ra điều mình cần.
- Bụt trao cách, không trao kết quả. Một lời dặn, một vật thần, một câu thần chú phải nhớ.
- Người được giúp phải làm phần của mình, và kẻ tham lam bắt chước thì nhận hậu quả.
Truyện Tấm Cám là ví dụ ai cũng nhớ: Tấm khóc vì giỏ tép bị Cám trút mất, Bụt hiện lên dặn nuôi con bống, rồi sau đó dặn nhặt xương bống bỏ vào lọ chôn dưới chân giường. Bụt không đưa Tấm vào cung; Bụt chỉ đường từng bước, và Tấm phải tự làm. Câu "Bống bống bang bang…" gọi bống lên ăn chính là một kiểu "mật khẩu" của điều ước.
Những vật thần trong cổ tích Việt
| Truyện | Vật thần hoặc phép lạ | Người nhận phải làm gì |
|---|---|---|
| Thạch Sanh | Niêu cơm ăn mãi không hết, cây đàn thần | Diệt chằn tinh, đại bàng, cứu thái tử Thuỷ Tề; giữ lòng nhân hậu cả với kẻ hại mình |
| Chử Đồng Tử | Cây gậy và chiếc nón thần (theo nhiều dị bản, do một nhà sư trao) | Chăm chỉ học đạo, dùng phép để giúp dân |
| Tấm Cám | Lời dặn nuôi bống, xương bống hoá quần áo, giày | Làm đúng lời dặn, giữ hiền lành |
| Sọ Dừa | Hình hài lạ chứa người tài | Chăn bò giỏi, học hành, đi sứ |
Các truyện này có nhiều dị bản ở từng vùng; bảng trên theo cách kể phổ biến trong sách giáo khoa và trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi — bộ sưu tầm và khảo cứu lớn nhất về truyện cổ Việt, nên đọc nếu muốn so dị bản.
Điểm chung: vật thần trong cổ tích Việt thường gắn với việc làm hằng ngày — cơm ăn, quần áo, cây đàn, cây gậy — chứ hiếm khi là núi vàng. Người xưa mơ đủ ăn, đủ mặc, được công bằng.
Vì sao kẻ tham lam luôn thất bại
Hầu như truyện nào có điều ước cũng có một nhân vật bắt chước để lấy phần lợi: Lý Thông giành công của Thạch Sanh, mẹ con Cám tìm cách chiếm chỗ của Tấm. Họ có thể được lợi một thời gian, nhưng kết truyện luôn bị trả giá. Truyện Cây khế cũng chung khuôn: người em may túi ba gang, người anh may túi mười hai gang.
Bài học dân gian ở đây rõ ràng: phép lạ không đổi được bản tính. Điều ước giúp người tốt, nhưng không cứu được người tham.
Đọc cổ tích bằng mắt người lớn
Người lớn đọc lại cổ tích thường thấy vài điều trẻ con chưa thấy:
- Tiếng khóc là bước "gọi tên" khó khăn. Bụt hỏi trước rồi mới giúp. Trong đời thật, nói rõ mình cần gì cũng là bước đầu để được người khác giúp.
- Lời dặn có nhiều bước. Tấm phải nhớ câu gọi bống, phải giấu, phải chôn xương đúng chỗ. Điều ước nào cũng có quy trình.
- Có thử thách đi kèm. Thạch Sanh phải diệt đại bàng, cứu thái tử con vua Thuỷ Tề rồi mới được tặng cây đàn.
- Cái kết của một số truyện khá dữ dội, như đoạn kết Tấm Cám trong một số bản kể. Nhiều sách cho thiếu nhi đã kể lại nhẹ đi; cha mẹ có thể chọn bản hợp với tuổi con.
Cổ tích Việt và cổ tích thế giới: giống và khác
Tấm Cám thường được xếp cùng nhóm với Lọ Lem (Cinderella) trong hệ phân loại truyện kể dân gian quốc tế: cô gái mồ côi bị dì ghẻ hành hạ, được trợ giúp phép lạ, có chiếc giày làm tín vật. Nhưng nửa sau của Tấm Cám — Tấm chết đi sống lại qua chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, quả thị — là phần rất riêng, ít bản Lọ Lem nào có.
Một khác biệt nữa: nhiều truyện châu Âu cho nhân vật "ba điều ước" để tự chọn, và câu chuyện xoay quanh việc chọn dại. Cổ tích Việt hay để Bụt chọn cách giúp, nhân vật ít khi được "ước gì được nấy". Cái hay của kiểu truyện này là nó không dạy trẻ mơ có phép màu, mà dạy được giúp thì phải biết làm theo.
Bắt đầu từ tuần này
- Kể cho con nghe một truyện có ông Bụt, rồi hỏi: "Nếu Bụt hỏi con vì sao con buồn, con sẽ nói gì?" Lắng nghe, không sửa câu trả lời.
- Cùng con vẽ một "vật thần" của riêng mình: một cây bút giúp viết chăm, một đôi giày giúp đi bộ tới trường đều đặn — rồi nói xem ngoài đời mình cần làm gì để có được điều đó.
- Với người lớn: viết ra một khó khăn đang gặp theo câu "Mình đang cần… vì…". Nói rõ được là bước đầu để xin giúp đỡ đúng người.
- Mượn bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam ở thư viện, đọc phần khảo dị của một truyện quen để thấy mỗi vùng kể khác nhau thế nào.
- Ghi lại một việc tử tế nhỏ làm trong tuần — "phần của mình" mà các nhân vật cổ tích luôn phải làm trước khi được giúp.
Câu hỏi thường gặp
Ông Bụt trong truyện cổ tích là ai?
Bụt là cách gọi rất cổ của người Việt dành cho Phật, nhưng trong cổ tích, ông Bụt là một ông già hiền hậu hiện ra giúp người hiền gặp nạn. Ông đóng vai người trợ giúp siêu nhiên, giống bà tiên đỡ đầu trong truyện cổ phương Tây.
Vì sao ông Bụt hay hỏi "vì sao con khóc"?
Câu hỏi là một nét quen của khuôn truyện: nhân vật phải nói ra điều mình cần thì mới được giúp. Nó cũng cho thấy Bụt giúp người đã hết cách chứ không giúp người chỉ muốn được thêm.
Bụt và Tiên khác nhau thế nào trong cổ tích Việt?
Cả hai đều là nhân vật phép lạ giúp người tốt. Bụt gắn với hình ảnh nhà Phật, Tiên gắn với hình ảnh tiên giới theo quan niệm dân gian; cách gọi thay đổi theo từng truyện và từng vùng, nhiều dị bản thay nhân vật này bằng nhân vật kia.
Truyện Tấm Cám giống truyện Lọ Lem không?
Phần đầu rất giống: cô gái mồ côi, dì ghẻ ác, phép lạ giúp đỡ và chiếc giày làm tín vật, nên hai truyện thường được xếp cùng một kiểu truyện. Phần sau Tấm Cám, khi Tấm hoá thân nhiều lần, là nét riêng của truyện Việt.
Đọc truyện cổ tích Việt Nam ở sách nào đầy đủ?
Bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi là bộ sưu tầm và khảo cứu lớn, có so sánh dị bản. Với trẻ nhỏ, cha mẹ có thể chọn các tuyển tập cổ tích dành cho thiếu nhi đã kể lại nhẹ nhàng hơn.