Trong ca dao Việt, mô-típ "ước gì…" xuất hiện nhiều nhất ở những câu hát giao duyên: chàng trai, cô gái ước hoá thành một vật nhỏ để được ở gần người mình thương, ước có cây cầu để sang sông, ước cưới được nhau để xây cho nhau một ngôi nhà. Câu quen thuộc nhất là "Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi". Những điều ước ấy biết là không thể, nhưng nói ra để tỏ tình, để trêu, để thương — đó là cái duyên của chữ "ước" trong lời ăn tiếng nói dân gian.
Ba câu "ước gì" ai cũng nên thuộc
Ước gì sông rộng một gang
Ước gì sông rộng một gang
Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi
Người con gái ước con sông thu hẹp lại chỉ bằng một gang tay, để cô cởi dải yếm làm cầu cho người yêu sang. Hình ảnh vừa táo bạo vừa dịu dàng: dải yếm là đồ riêng tư nhất của phụ nữ xưa, đem nó làm cầu là trao cả tấm lòng. Điều ước "sông rộng một gang" là chuyện không thể, nhưng chính sự không thể ấy nói lên khoảng cách — có thể là con sông thật, có thể là gia cảnh, lễ giáo — giữa hai người.
Ước gì anh hoá ra gương
Ước gì anh hoá ra gương
Để cho em cứ ngày thường em soi
Ước gì anh hoá ra cơi
Để cho em đựng cau tươi trầu vàng
Lần này chàng trai ước hoá thành đồ vật trong nhà người con gái: chiếc gương em soi mỗi sáng, chiếc cơi (khay nhỏ đựng trầu cau) em dùng hằng ngày. Ước như vậy là muốn ở gần, muốn được dùng tới, muốn có mặt trong những việc thường ngày nhất của người thương. Trầu cau còn gắn với lễ hỏi cưới, nên điều ước có thêm lớp nghĩa: mong được thành chồng thành vợ.
Ước gì anh lấy được nàng
Ước gì anh lấy được nàng
Để anh mua gạch Bát Tràng về xây
Xây dọc rồi lại xây ngang
Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân
Đây là điều ước của sự chăm lo. Gạch Bát Tràng — làng gốm nổi tiếng bên sông Hồng — là thứ vật liệu quý. Chàng trai không hứa vàng bạc, mà hứa một công trình bằng tay mình, đến cả cái hồ để nàng rửa chân. Cách nói phóng đại vui tai, nghe vừa thật thà vừa có chút khoe khoang dễ thương, rất hợp với lối hát đối đáp.
Vì sao điều ước trong ca dao thường "không thể"
Đọc kỹ sẽ thấy các điều ước trong ca dao giao duyên ít khi là chuyện làm được ngay. Sông không thể rộng một gang, người không thể hoá gương. Cái không thể ấy có mấy lý do:
- Nói tránh để nói thật. Thời xưa trai gái khó nói thẳng "em thương anh". Mượn điều ước viển vông thì vừa kín đáo vừa tỏ được lòng.
- Đo độ sâu của tình cảm. Càng ước điều khó, càng thấy mong mỏi lớn.
- Để người kia đối lại. Ca dao giao duyên vốn sinh ra trong hát đối đáp; một câu "ước gì" là lời mời để bên kia hát đáp.
- Chấp nhận thực tế bằng nụ cười. Biết là không được, nên nói vui; nỗi buồn vì thế nhẹ đi.
Hình ảnh hay gặp trong lời ước dân gian
| Hình ảnh | Ý nghĩa thường gặp |
|---|---|
| Cầu, đò, sông | Khoảng cách và mong được nối lại |
| Gương, lược, khăn, cơi trầu | Đồ thân thuộc, mong được gần gũi hằng ngày |
| Trầu cau | Lễ hỏi cưới, mong thành đôi |
| Nhà, gạch, ao, vườn | Mong lập gia đình, chăm lo cho nhau |
| Chim, gió, mây | Mong được bay tới chỗ người thương, gửi lời nhắn |
Hầu hết là vật quen thuộc của làng quê đồng bằng: cây đa, bến nước, con đò. Điều ước của người bình dân xưa không xa xỉ; nó nằm ngay trong khung cảnh họ sống.
Thể thơ lục bát và điều ước
Phần lớn các câu "ước gì" viết theo thể lục bát: một câu sáu chữ, một câu tám chữ, vần nối ở chữ thứ sáu. Lục bát dễ nhớ, dễ hát ru, dễ ứng tác — người hát đối đáp có thể nghĩ ra câu mới ngay tại chỗ dựa trên khuôn sẵn. Vì thế mô-típ "ước gì anh hoá ra…" có rất nhiều biến thể ở từng vùng: người ta thay gương bằng khăn, thay cơi bằng lược, nối tiếp thành cả chuỗi.
Chính vì ca dao truyền miệng, một câu có thể có nhiều dị bản. Khi trích, nên dùng các tuyển tập đã sưu tầm cẩn thận, như Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan — một bộ sưu tầm và nghiên cứu ca dao kinh điển, được tái bản nhiều lần.
"Ước gì" khác "giá mà", "phải chi" ra sao
Trong tiếng Việt hằng ngày, có nhiều cách nói điều ước chưa thành hoặc đã lỡ:
- Ước gì: mong một điều chưa có, nghe tha thiết, hơi văn chương.
- Giá mà / giá như: thường gắn với tiếc nuối điều đã qua ("giá mà hôm đó…").
- Phải chi: cách nói quen của người miền Nam, nghĩa gần với "giá mà".
- Mong sao / cầu cho: mong điều tốt cho người khác.
Ca dao chọn "ước gì" vì nó hướng về phía trước, mở ra một hình ảnh — hợp với lời tỏ tình hơn là lời tiếc.
Ca dao "ước gì" trong nhà trường và đời sống hôm nay
Học sinh gặp các câu này trong giờ Văn khi học ca dao về tình yêu đôi lứa. Vài gợi ý khi phân tích:
- Chỉ ra điều ước là gì, có thực hiện được không.
- Tìm hình ảnh và giải thích vì sao chọn hình ảnh đó (dải yếm, gương, cơi trầu).
- Nêu cảm xúc thật nằm phía sau điều ước.
- So với một câu ca dao khác cùng mô-típ để thấy cách biến hoá.
Ngoài nhà trường, cách nói "ước gì" vẫn sống trong lời bài hát, trong cách người lớn trêu trẻ con, trong tin nhắn của những cặp đôi. Học thuộc vài câu ca dao là có thêm một cách tỏ lòng rất Việt.
Bắt đầu từ tuần này
- Đọc to ba câu ca dao ở trên cho con hoặc cho người thương nghe, hỏi họ thích câu nào nhất và vì sao.
- Cả nhà thử viết một câu "ước gì" theo thể lục bát về một người trong nhà. Mẫu: "Ước gì con hoá ra … / Để cho … ngày ngày …".
- Hỏi ông bà xem hồi trẻ có thuộc câu hát đối đáp nào không, ghi âm lại.
- Mượn một tuyển tập ca dao ở thư viện, đánh dấu mọi câu có chữ "ước".
- Chọn một điều ước "không thể" của mình, rồi viết thêm một dòng: điều có thể làm được tuần này để đến gần hơn với cảm xúc nằm sau nó.
Câu hỏi thường gặp
Câu ca dao "Ước gì sông rộng một gang" nói gì?
Người con gái ước con sông hẹp lại chỉ bằng một gang tay để lấy dải yếm làm cầu cho người yêu sang chơi. Điều ước không thể ấy cho thấy khoảng cách giữa hai người và tình cảm táo bạo, tha thiết của cô gái.
Có những câu ca dao nào bắt đầu bằng "ước gì"?
Quen thuộc nhất là "Ước gì sông rộng một gang", "Ước gì anh hoá ra gương / Để cho em cứ ngày thường em soi" và "Ước gì anh lấy được nàng / Để anh mua gạch Bát Tràng về xây". Mô-típ này có nhiều dị bản ở từng vùng.
Cơi trầu là gì?
Cơi là một chiếc khay nhỏ, thường có nắp, dùng đựng trầu cau mời khách. Trong ca dao, ước hoá thành cơi trầu là muốn gần gũi người thương và gợi tới lễ hỏi cưới, vì trầu cau là lễ vật quan trọng.
Vì sao điều ước trong ca dao thường không thể thực hiện?
Vì đó là cách nói tránh để tỏ tình kín đáo, cách đo độ sâu của tình cảm và là lời mời đối đáp trong hát giao duyên. Biết là không thể nên người ta nói vui, nhờ đó nỗi mong nhớ nhẹ nhàng hơn.
Ca dao Việt Nam đọc ở đâu cho chuẩn?
Nên đọc các tuyển tập đã sưu tầm cẩn thận, như Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan. Vì ca dao truyền miệng, một câu có thể có nhiều dị bản; khi trích nên ghi rõ nguồn.