Có nên kể ước mơ với mọi người? Câu trả lời ngắn: tuỳ kể cái gì và kể với ai. Một nghiên cứu năm 2009 của Peter Gollwitzer và cộng sự gợi ý rằng tuyên bố công khai một mục tiêu gắn với bản sắc ("mình sẽ thành luật sư") có thể khiến người ta làm ít hơn, vì lời khen đã cho cảm giác "gần như đạt rồi". Ngược lại, báo tiến độ đều đặn cho một người mình tôn trọng thường giúp giữ cam kết. Kể kế hoạch với đúng người khác hẳn với khoe điều ước với cả mạng xã hội.
Nghiên cứu "When intentions go public" (2009)
Năm 2009, Peter Gollwitzer cùng các đồng nghiệp công bố trên tạp chí Psychological Science một loạt thí nghiệm với tên gọi "When intentions go public: Does social reality widen the intention-behavior gap?" (Khi ý định được công khai: thực tế xã hội có nới rộng khoảng cách giữa ý định và hành động?).
Đối tượng là sinh viên có mục tiêu gắn với bản sắc, ví dụ sinh viên luật muốn trở thành luật sư giỏi. Một nhóm được để người khác biết về ý định của mình, nhóm kia giữ kín. Trong các thí nghiệm, nhóm đã công khai bỏ ra ít nỗ lực hơn ở các bài tập liên quan, dù họ nói mình rất muốn đạt mục tiêu.
Lời giải thích dựa trên "thuyết tự hoàn thiện biểu tượng" (symbolic self-completion) mà Gollwitzer và Robert Wicklund đề xuất từ đầu thập niên 1980. Khi người khác ghi nhận ta "là người muốn thành luật sư", ta nhận được một phần cảm giác đã là người đó. Cảm giác đã đủ thì động lực làm tiếp giảm đi.
Đọc nghiên cứu này cho đúng
Cần thận trọng trước khi rút ra kết luận "đừng bao giờ kể ước mơ":
- Đây là các thí nghiệm nhỏ, với sinh viên, trong thời gian ngắn. Chưa phải định luật áp dụng cho mọi người, mọi ước mơ.
- Hiệu ứng được đo với mục tiêu về bản sắc (muốn trở thành ai). Với mục tiêu cụ thể về hành động (đi bộ 30 phút mỗi ngày), kết quả có thể khác.
- Điều quan trọng là cách người nghe phản hồi: một lời khen "giỏi quá" ngay khi mới nói ý định khác với một câu hỏi "tuần này làm được gì rồi?".
Nhiều bài báo phổ biến đã đơn giản hoá thành "giữ kín mục tiêu thì dễ thành công hơn". Điều nghiên cứu thật sự gợi ý hẹp hơn: nhận lời công nhận cho ý định có thể thay thế cảm giác thành tựu.
Những nghiên cứu theo hướng ngược lại
Một số nghiên cứu khác cho thấy chia sẻ có thể giúp ích, trong những điều kiện nhất định.
- Nghiên cứu của Gail Matthews (Đại học Dominican, khoảng năm 2007) chia người tham gia thành nhiều nhóm; nhóm viết mục tiêu, lập kế hoạch và gửi báo cáo tiến độ hằng tuần cho một người bạn đạt kết quả tốt hơn các nhóm khác. Cần nói rõ: nghiên cứu này mẫu nhỏ và chưa được bình duyệt đầy đủ, nên chỉ coi là gợi ý.
- Howard Klein và cộng sự (Đại học Bang Ohio, công bố năm 2020) thấy rằng nói mục tiêu với người mà mình đánh giá cao, ví dụ cấp trên hoặc người có kinh nghiệm hơn, giúp tăng cam kết; nói với người mình không coi trọng ý kiến thì gần như không có tác dụng.
Ghép lại, bức tranh khá rõ: thứ giúp ích là trách nhiệm báo tiến độ với người mình nể, còn thứ có thể gây hại là lời khen sớm cho một ý định chưa làm.
Bảng: kể kiểu nào, với ai
| Cách chia sẻ | Ví dụ | Thường có tác dụng |
|---|---|---|
| Tuyên bố bản sắc rộng rãi | Đăng "Năm nay mình sẽ thành người viết sách" | Dễ nhận lời khen sớm, dễ giảm động lực |
| Báo tiến độ định kỳ cho một người | Mỗi Chủ nhật nhắn bạn thân "tuần này viết được 3 trang" | Giữ nhịp, có người hỏi han |
| Nhờ người có kinh nghiệm góp ý | Gửi bản thảo cho một người từng in sách | Tăng cam kết, có thông tin thật |
| Rủ người cùng làm | Hẹn bạn cùng chạy sáng thứ Bảy | Khó bỏ buổi, có niềm vui chung |
| Kể khi đã xong một chặng | Khoe ảnh sau khi hoàn thành chuyến leo núi đầu tiên | Không làm giảm động lực, còn truyền cảm hứng |
Chọn người để kể
Không phải ai cũng là người nghe phù hợp. Một người nghe tốt cho ước mơ thường:
- Hỏi về việc làm, không chỉ khen ý định: "Tuần rồi tập được mấy buổi?"
- Không chê điều ước là viển vông, cũng không thổi phồng nó.
- Có đủ hiểu biết để góp ý thật, hoặc đủ quan tâm để nhớ mà hỏi lại.
Còn những người hay dội nước lạnh, hay so sánh, hay biến điều ước của bạn thành câu chuyện của họ, thì có thể kể muộn hơn, khi điều ước đã đứng vững.
Trong gia đình
Gia đình là nơi điều ước dễ được nói ra nhất, và cũng dễ bị nhận xét nhất. Vài gợi ý:
- Với vợ hoặc chồng: kể kèm kế hoạch, nhất là phần cần thời gian hay tiền chung, để người kia không bất ngờ.
- Với con: khi con kể ước mơ, cha mẹ hỏi "con muốn thử bước nào đầu tiên?" thay vì khen "con giỏi quá" rồi thôi.
- Với ông bà: nhiều khi ông bà chỉ cần nghe, không cần góp ý. Kể để ông bà vui cũng là một lý do đủ tốt.
Bắt đầu từ tuần này
- Nhìn lại ước mơ bạn đã kể với nhiều người nhất. Nó đang tiến hay đứng yên?
- Chọn một người bạn nể để báo tiến độ mỗi tuần. Hỏi họ có sẵn lòng không.
- Thống nhất một tin nhắn ngắn mỗi Chủ nhật: tuần này làm được gì, tuần sau định làm gì.
- Hoãn việc đăng điều ước lên mạng cho tới khi xong chặng đầu tiên.
- Khi nghe người khác kể ước mơ, thử hỏi "bước đầu là gì?" thay vì chỉ khen.
Mẫu tin nhắn báo tiến độ: "Tuần này mình đã ................ Chưa làm được ................ vì ................ Tuần sau mình định ................"
Câu hỏi thường gặp
Kể mục tiêu với người khác có làm giảm động lực không?
Có thể, trong một số trường hợp. Nghiên cứu năm 2009 của Gollwitzer và cộng sự cho thấy công khai mục tiêu gắn với bản sắc khiến sinh viên bỏ ra ít nỗ lực hơn, vì lời công nhận tạo cảm giác như đã đạt. Đây là nghiên cứu nhỏ và không áp dụng cho mọi kiểu chia sẻ.
Vậy có nên giữ kín ước mơ không?
Không nhất thiết. Báo tiến độ đều đặn cho một người mình tôn trọng thường giúp giữ cam kết, theo một số nghiên cứu khác. Điều nên tránh là nhận lời khen rộng rãi cho một ý định chưa bắt đầu.
Thuyết tự hoàn thiện biểu tượng là gì?
Là ý tưởng do Wicklund và Gollwitzer đề xuất: người ta tìm những dấu hiệu chứng tỏ mình là người muốn trở thành, như học vị, đồ dùng hay sự công nhận của người khác. Khi đã có dấu hiệu đó, cảm giác thiếu hụt giảm và động lực hành động cũng có thể giảm.
Nên kể ước mơ với ai?
Với người hỏi về việc làm chứ không chỉ khen, không chê điều ước viển vông, và có đủ quan tâm để hỏi lại. Người có kinh nghiệm trong lĩnh vực đó là lựa chọn tốt. Một người là đủ, không cần cả mạng xã hội.
Đăng ước mơ lên mạng xã hội có nên không?
Nên đợi tới khi xong một chặng rồi mới đăng, kể điều đã làm thay vì điều định làm. Như vậy bạn không nhận lời khen sớm mà vẫn có thể truyền cảm hứng cho người khác.