Hỏi con "lớn lên con muốn làm gì" đúng cách là hỏi để nghe, không hỏi để chấm: hỏi lúc thoải mái, hỏi tiếp bằng "vì sao" và "con thích gì ở việc đó", không sửa câu trả lời, và thỉnh thoảng thay bằng những câu hỏi về việc con thích làm ngay bây giờ. Câu trả lời của trẻ 6–10 tuổi thay đổi liên tục, và điều đó là bình thường. Cái cha mẹ thu được không phải một nghề, mà là manh mối về điều con thích, điều con giỏi, điều con quan tâm.
Vì sao câu hỏi quen thuộc này dễ hỏi sai
"Lớn lên con muốn làm gì?" là câu người lớn hỏi trẻ nhiều nhất, từ ông bà, cô dì tới thầy cô. Nó vô hại, nhưng có ba chỗ dễ trật:
- Câu hỏi buộc trẻ chọn một danh từ — bác sĩ, giáo viên, cầu thủ — trong khi trẻ chưa biết hết các nghề, càng chưa biết nghề đó làm gì mỗi ngày.
- Người hỏi thường phản ứng ngay: khen rối rít nghề này, cười nghề kia. Trẻ học rất nhanh đâu là "câu trả lời được khen" và bắt đầu nói theo.
- Câu hỏi đặt giá trị con người vào nghề nghiệp. Nhà tâm lý học Adam Grant từng viết một bài trên báo The New York Times năm 2019, đề nghị người lớn bớt hỏi trẻ câu này, vì nó dạy trẻ coi mình là "cái nghề sẽ làm". Đây là một quan điểm đáng nghe, không phải kết luận nghiên cứu.
Không cần bỏ hẳn câu hỏi. Chỉ cần hỏi khác đi, và hỏi thêm những câu khác.
Lúc nào nên hỏi
Trẻ nói thật nhất khi không cảm thấy đang bị kiểm tra. Những lúc hợp:
- Trên đường đi học về, khi cha mẹ và con ngồi cạnh nhau chứ không đối mặt.
- Trong lúc cùng làm việc tay chân: nấu ăn, tưới cây, gấp quần áo.
- Sau khi cùng xem một bộ phim, đọc một cuốn sách có nhân vật làm một nghề.
- Khi đi ngang một nơi làm việc thú vị: công trường, bến xe, tiệm bánh, phòng khám.
Nên tránh: trước mặt đông người lớn (trẻ dễ nói câu "được khen"), ngay sau khi con bị điểm kém, hay lúc đang giục con làm bài.
Hỏi thế nào: từ câu đầu tới câu thứ năm
Câu đầu tiên chỉ là cửa vào. Phần đáng giá nằm ở các câu hỏi tiếp theo.
| Bước | Câu hỏi mẫu | Mục đích |
|---|---|---|
| 1. Mở | "Dạo này con có nghĩ lớn lên muốn làm gì không?" | Nhẹ nhàng, không ép phải có câu trả lời |
| 2. Tìm lý do | "Con thích gì ở việc đó?" | Tìm ra điều con thật sự quan tâm |
| 3. Hình dung | "Con nghĩ một ngày làm việc đó thì làm những gì?" | Biết con hiểu nghề tới đâu |
| 4. Nối với hiện tại | "Bây giờ con có làm được gì giống thế không?" | Biến ước mơ xa thành việc gần |
| 5. Hỏi giúp đỡ | "Bố mẹ giúp con tìm hiểu thêm bằng cách nào?" | Cho con biết cha mẹ đứng cùng phía |
Ví dụ một đoạn trò chuyện. Con nói muốn làm cảnh sát. Hỏi "con thích gì ở cảnh sát?" — con nói "vì được giúp người bị lạc". Đến đây cha mẹ đã biết điều quan trọng: con thích giúp người. Câu hỏi bước bốn có thể là "ở lớp có bạn nào cần con giúp không?". Ước mơ nghề vẫn được giữ, nhưng con có thêm một việc làm được ngay tuần này.
Những câu hỏi thay thế
Thỉnh thoảng thay câu "muốn làm nghề gì" bằng các câu dưới đây. Chúng cho cha mẹ nhiều thông tin hơn mà trẻ cũng dễ trả lời hơn:
- "Việc gì con làm mà quên cả giờ?"
- "Hôm nay con thấy vui nhất lúc nào?"
- "Nếu được tự chọn học một thứ mới, con chọn gì?"
- "Con muốn giúp ai, giúp việc gì?"
- "Ai là người lớn con thấy làm việc giỏi? Họ làm gì?"
- "Nếu được làm thử một nghề trong một ngày, con thử nghề nào?"
- "Có vấn đề gì quanh con mà con muốn sửa?" (đường hay ngập, sân trường ít cây, con mèo hàng xóm bị bỏ đói…)
Câu hỏi về động từ (làm gì, giúp gì, sửa gì) thường mở ra nhiều hơn câu hỏi về danh từ (nghề gì).
Phản ứng với câu trả lời của con
Câu trả lời "bình thường"
Bác sĩ, giáo viên, cầu thủ, ca sĩ — những nghề trẻ hay nói vì thấy nhiều quanh mình hoặc trên màn hình. Đừng vội khen to hay chê. Một câu "hay đấy, kể thêm đi" là đủ để mở tiếp.
Câu trả lời "lạ"
Làm siêu nhân, làm khủng long, làm người bán kem, làm "người ngủ". Trẻ nhỏ chưa phân biệt rõ nghề thật và điều mình thích. Hỏi "con thích gì ở việc đó" thường cho ra một ý rất thật: thích bay, thích mạnh mẽ, thích đồ ngọt và làm người khác vui.
Câu trả lời "con không biết"
Trẻ chưa có câu trả lời là hoàn toàn bình thường, kể cả học sinh lớp 5. Không cần cố moi. Đổi sang câu hỏi về việc con thích làm hôm nay, và cho con thấy thêm nhiều nghề qua sách, qua người quen.
Câu trả lời đổi liên tục
Tháng trước muốn làm phi công, tháng này muốn làm thợ làm bánh. Đó là con đang thử nghĩ. Ghi lại các câu trả lời vào một cuốn sổ nhỏ, kèm ngày và lý do con nói. Vài năm sau đọc lại, cả nhà sẽ thấy sợi chỉ chung — thường là một sở thích bền hơn bất kỳ cái tên nghề nào.
Những điều cha mẹ nên tránh
| Tránh | Vì sao | Thay bằng |
|---|---|---|
| "Nghề đó không kiếm được tiền đâu." | Trẻ học rằng ước mơ phải đo bằng tiền | "Con thích gì ở nghề đó?" |
| "Làm bác sĩ đi, như bác Hùng." | Đặt ước mơ người lớn vào miệng trẻ | Kể về nhiều nghề, để con tự chọn điều muốn tìm hiểu |
| Cười trước mặt người khác | Trẻ ngại nói thật lần sau | Ghi lại, hỏi tiếp khi chỉ có hai người |
| "Học kém thế thì làm được gì." | Nối ước mơ với lời trách | Tách hẳn chuyện điểm số khỏi cuộc trò chuyện về ước mơ |
| So với anh chị em, bạn bè | Ước mơ thành cuộc so bì | Mỗi người một sổ, một câu chuyện riêng |
Bắt đầu từ tuần này
- Chọn một khoảnh khắc thoải mái (đường về nhà, lúc nấu ăn) và hỏi một câu thay thế, ví dụ "Việc gì con làm mà quên cả giờ?"
- Chỉ nghe và hỏi thêm một câu "Con thích gì ở việc đó?". Không khen, không chê.
- Ghi lại câu trả lời vào một cuốn sổ riêng, kèm ngày tháng.
- Tìm một việc nhỏ nối với điều con thích làm được trong tuần: mượn một cuốn sách, ghé một nơi làm việc, xem một đoạn phim tài liệu cùng con.
- Mẫu ghi sổ: "Ngày ______. Con nói muốn ______. Vì con thích ______. Tuần này mình cùng ______."
Câu hỏi thường gặp
Có nên hỏi trẻ "lớn lên con muốn làm gì" không?
Có thể hỏi, nhưng nên hỏi để nghe chứ không để đánh giá, và hỏi tiếp "con thích gì ở việc đó". Thỉnh thoảng thay bằng câu hỏi về việc con thích làm ngay bây giờ sẽ cho cha mẹ nhiều manh mối hơn.
Trẻ thay đổi ước mơ liên tục có sao không?
Không sao, đó là cách trẻ thử nghĩ về thế giới. Ghi lại các câu trả lời kèm lý do; theo thời gian thường hiện ra một sở thích chung bền hơn tên gọi các nghề.
Con nói muốn làm nghề cha mẹ không thích thì làm gì?
Đừng gạt ngay. Hỏi con thích điều gì ở nghề đó, tìm hiểu cùng con một ngày làm việc thật của nghề ấy ra sao. Trẻ nhỏ còn nhiều năm để khám phá, cuộc trò chuyện cởi mở quan trọng hơn câu trả lời lúc này.
Nên hỏi trẻ về ước mơ vào lúc nào?
Lúc thoải mái như trên đường về nhà, khi cùng nấu ăn hay sau khi đọc một cuốn sách. Tránh hỏi trước đông người lớn, ngay sau điểm kém hay khi đang giục con làm bài.
Thay câu hỏi về nghề bằng câu hỏi gì?
Những câu về việc làm: "Việc gì con làm mà quên cả giờ?", "Con muốn giúp ai?", "Nếu được thử một nghề trong một ngày, con thử nghề nào?". Câu hỏi về động từ dễ trả lời và nói lên nhiều hơn.
