Ước mơ thành phi hành gia: con đường thật của nghề bay vào vũ trụ

Muốn thành phi hành gia, con đường thật thường đi qua một nghề nền vững chắc — phi công, kỹ sư, nhà khoa học hoặc bác sĩ — cộng với sức khoẻ tốt, ngoại ngữ, và may mắn lọt qua những đợt tuyển chọn có hàng nghìn người nộp hồ sơ cho vài suất. Số người từng bay vào vũ trụ trên toàn thế giới chỉ vào khoảng vài trăm. Nhưng quanh nghề bay vào vũ trụ có rất nhiều nghề khác làm việc với vũ trụ mỗi ngày, và với một đứa trẻ mơ ước, mọi bước học hôm nay — toán, khoa học, thể thao, tiếng Anh — đều dẫn về hướng đó.

Những người đã bay: vài mốc nên biết

Hai câu chuyện người Việt cho thấy hai lối vào khác nhau. Phạm Tuân vốn là phi công, được chọn và huấn luyện ở Liên Xô trước chuyến bay. Eugene Trịnh là nhà khoa học nghiên cứu về chất lỏng, bay với vai trò chuyên gia thực hiện thí nghiệm. Một người đi từ buồng lái, một người đi từ phòng thí nghiệm.

Phi hành gia thật sự làm gì

Trẻ thường hình dung phi hành gia bay lơ lửng và ngắm Trái Đất. Phần đó có thật, nhưng phần lớn thời gian trên trạm vũ trụ là làm việc:

• Thí nghiệm khoa học: cây mọc thế nào khi không có trọng lực, cơ thể người thay đổi ra sao, vật liệu cháy thế nào.
• Sửa chữa, bảo dưỡng trạm: thay thiết bị, kiểm tra hệ thống không khí và nước.
• Tập thể dục mỗi ngày: không có trọng lực, cơ và xương yếu đi nhanh, nên phi hành gia phải tập đều trên máy chạy, máy đạp.
• Ra ngoài trạm trong bộ đồ du hành để lắp đặt, sửa chữa — việc nguy hiểm, chuẩn bị rất lâu.
• Liên lạc với mặt đất, ghi nhật ký, chụp ảnh Trái Đất cho các nhà khoa học.

Trước khi bay, họ huấn luyện nhiều năm: học hệ thống tàu, học ngoại ngữ (người bay trên tàu Soyuz cần biết tiếng Nga), tập trong bể nước lớn để quen cảm giác lơ lửng, tập sinh tồn khi tàu hạ cánh lệch chỗ.

Con đường vào nghề: bốn lối phổ biến

Các cơ quan vũ trụ lớn như NASA (Mỹ) hay ESA (châu Âu) tuyển phi hành gia theo từng đợt, cách nhau nhiều năm. Mỗi đợt có hàng nghìn, có khi hàng chục nghìn hồ sơ, và chỉ chọn một nhóm nhỏ. Điều kiện cụ thể (quốc tịch, bằng cấp, sức khoẻ) do từng cơ quan đặt và thay đổi theo thời gian. Ngày nay cũng có những chuyến bay do công ty tư nhân thực hiện, nhưng con đường này rất tốn kém và vẫn đang thay đổi.

Nói thật với con: số người bay được vào vũ trụ rất ít. Nhưng ngay cả người không được chọn, họ vẫn là phi công, kỹ sư, nhà khoa học, bác sĩ giỏi — những nghề có ích cho mọi người.

Những nghề làm việc với vũ trụ mà không cần bay

Với mỗi người bay lên, có rất nhiều người làm việc dưới mặt đất:

• Kỹ sư chế tạo vệ tinh, tên lửa. Việt Nam cũng đã có những nhóm kỹ sư tự thiết kế và đưa lên quỹ đạo một số vệ tinh nhỏ.
• Nhà thiên văn học: nghiên cứu sao, hành tinh, thiên hà qua kính thiên văn.
• Chuyên gia dữ liệu ảnh vệ tinh: dùng ảnh chụp từ vũ trụ để theo dõi mùa màng, rừng, lũ lụt, dự báo thời tiết.
• Người điều khiển bay ở trung tâm mặt đất: theo dõi tàu, liên lạc với phi hành đoàn.
• Bác sĩ hàng không vũ trụ, nhà tâm lý học chuẩn bị cho phi hành gia.
• Người làm phim, viết sách, dạy học về vũ trụ — những người đã khiến bao đứa trẻ mơ bay lên trời.

Con làm được gì từ bây giờ

Học tập

• Toán và khoa học: nền của mọi nghề vũ trụ. Không cần giỏi nhất lớp, cần thích tìm hiểu và chịu làm lại khi sai.
• Tiếng Anh: tài liệu về vũ trụ phần lớn bằng tiếng Anh; phi hành gia quốc tế làm việc chung bằng tiếng Anh và tiếng Nga.
• Đọc nhiều: sách về hệ Mặt Trời, tiểu sử các nhà du hành, truyện khoa học viễn tưởng.

Sức khoẻ

• Bơi, chạy, đạp xe — phi hành gia cần thể lực tốt.
• Ngủ đủ, ăn uống điều độ. Đây là việc phi hành gia trên trạm cũng phải làm theo lịch nghiêm ngặt.

Thói quen của người làm khoa học

• Quan sát và ghi chép: một cuốn nhật ký ngắm trời, ghi lại hình dạng Mặt Trăng mỗi tối trong một tháng.
• Làm thí nghiệm nhỏ ở nhà: gieo hạt đậu trong ánh sáng và trong tối, so sánh.
• Làm việc nhóm: phi hành gia sống chung với đồng đội nhiều tháng trong không gian chật.

Nơi tìm hiểu thêm

Câu lạc bộ thiên văn nghiệp dư ở các thành phố lớn thường tổ chức buổi ngắm sao cho gia đình. Một số nơi có nhà chiếu hình vũ trụ hoặc khu trưng bày khoa học. Những đêm có mưa sao băng, nhật thực, nguyệt thực là dịp tốt để cả nhà cùng ra ngoài trời — nhớ không nhìn thẳng Mặt Trời bằng mắt thường.

Khi con hỏi "con có làm được không"

Đừng hứa "chắc chắn được", cũng đừng nói "khó lắm, đừng mơ". Câu trả lời trung thực và nâng đỡ hơn: "Rất ít người được bay, nhưng ai được chọn cũng bắt đầu từ việc thích học như con bây giờ. Mình cùng tìm hiểu từng bước nhé." Rồi cùng con làm bước đầu tiên.

Ước mơ bay vào vũ trụ có thể đổi hướng khi con lớn, sang thiên văn, sang kỹ thuật, sang một nghề hoàn toàn khác. Những gì con học được trên đường — tò mò, kiên nhẫn, ghi chép, sức khoẻ — đều đi theo con.

Bắt đầu từ tuần này

1. Cùng con tìm hiểu một chuyến bay: Gagarin, Apollo 11, hay chuyến bay của Phạm Tuân năm 1980 — đọc, xem tư liệu, kể lại cho nhau.
2. Mở nhật ký ngắm trăng: mỗi tối vẽ hình Mặt Trăng, ghi giờ, trong 30 ngày.
3. Chọn một môn thể thao con tập được đều mỗi tuần.
4. Tìm một câu lạc bộ thiên văn hoặc buổi ngắm sao gần nhà.
5. Mẫu ghi: "Con muốn làm phi hành gia vì ______. Lối vào con thích nhất: phi công / kỹ sư / nhà khoa học / bác sĩ. Tuần này con đã ______."