Khi bạn bè đạt được điều mình còn đang mơ, cảm giác chạnh lòng là phản ứng bình thường, không phải dấu hiệu bạn xấu tính. Cách đi qua nó tốt nhất là gọi đúng tên cảm giác, tách thông tin hữu ích ra khỏi nỗi so sánh, rồi biến điều bạn thấy được thành một bước cụ thể cho ước mơ của chính mình. Nhiều khi người bạn đó lại là nguồn học quý nhất.
Bài này nói về những gì diễn ra trong đầu khi so sánh, những câu chuyện mình hay tự kể sai, cách chúc mừng mà không gượng, và cách hỏi bạn để học được điều có ích.
Vì sao tin vui của bạn lại làm mình buồn
Năm 1954, nhà tâm lý học Leon Festinger đưa ra thuyết so sánh xã hội: con người tự đánh giá mình một phần bằng cách nhìn người xung quanh, nhất là người giống mình. Người cùng tuổi, cùng lớp, cùng xuất phát điểm là nhóm mình hay so nhất. Vì vậy tin bạn cùng lớp mua được nhà, đi du học, ra sách thường chạm mạnh hơn tin một người nổi tiếng làm được điều tương tự.
Cảm giác ấy có thể là ghen tị, hụt hẫng, hoặc một nỗi lo mơ hồ "mình bị bỏ lại". Nó không có nghĩa bạn không thương bạn mình. Hai cảm xúc có thể cùng tồn tại: mừng cho bạn và buồn cho mình.
Bốn câu chuyện sai mình hay tự kể
Khi chạnh lòng, đầu óc thường kể cho mình những câu chuyện không chính xác:
| Câu chuyện trong đầu | Điều hay bị bỏ qua |
|---|---|
| "Bạn ấy làm được dễ dàng" | Bạn chỉ thấy kết quả, không thấy mấy năm chuẩn bị, những lần thất bại không đăng lên |
| "Mình đã muộn rồi" | Mỗi người có điều kiện và thời điểm khác nhau; không có đồng hồ chung cho mọi ước mơ |
| "Bạn ấy giỏi hơn mình toàn diện" | Bạn đang so phần mạnh nhất của người khác với cả con người mình |
| "Phần thành công của bạn lấy mất phần của mình" | Phần lớn ước mơ không phải chiếc bánh chia phần; bạn đi du học không làm mình mất chỗ |
Đọc lại bảng này lúc đang chạnh lòng giúp đầu óc chậm lại một chút.
Mạng xã hội phóng to khoảnh khắc
Người ta thường đăng ngày nhận bằng, ngày nhận chìa khoá nhà, chuyến đi đẹp nhất. Hiếm ai đăng ngày bị từ chối, đêm thức làm hồ sơ, tháng ăn mì để để dành. Khi lướt mạng, bạn đặt cả ngày thường của mình cạnh khoảnh khắc đẹp nhất của hàng trăm người. Phép so ấy không công bằng ngay từ đầu.
Chúc mừng thế nào cho thật lòng
Bạn không cần đợi hết buồn mới chúc mừng. Một lời chúc ngắn, cụ thể là đủ:
- "Chúc mừng nhé, mình biết cậu chuẩn bị cho việc này lâu rồi."
- "Giỏi quá. Hôm nào rảnh kể mình nghe cậu làm thế nào nhé."
Tránh những lời có gai: "Sướng nhỉ, nhà có điều kiện", "Gặp may thôi". Câu đó có thể đúng một phần, nhưng nói ra chỉ làm cả hai khó chịu, và bạn mất cơ hội học hỏi.
Nếu cảm thấy chưa đủ bình tĩnh để chúc, hãy đợi một hai ngày. Một lời chúc muộn mà thật vẫn tốt hơn lời chúc ngay mà gượng.
Biến chạnh lòng thành thông tin
Cảm giác ghen tị có một mặt hữu ích: nó chỉ ra điều mình thật sự muốn. Nếu tin bạn mình mở tiệm làm bạn nhói, có thể bạn muốn tự kinh doanh hơn bạn nghĩ. Nếu tin bạn đi du học không làm bạn bận lòng, có thể du học không nằm trong mong muốn thật của bạn.
Thử viết ra:
"Tin ______ đạt ______ làm mình thấy ______. Điều đó cho thấy mình muốn ______."
Từ câu này, bạn có một ước mơ rõ hơn, thay vì chỉ có một cục nghẹn.
Hỏi bạn: người đi trước là nguồn học tốt nhất
Người bạn vừa đạt điều mình mơ biết rất nhiều chi tiết mà sách vở không ghi: phải chuẩn bị gì, mất bao lâu, chỗ nào hay vấp. Phần lớn người ta vui khi được hỏi cách mình đã làm. Vài câu hỏi hay:
- "Bước đầu tiên cậu làm là gì?"
- "Đoạn nào khó nhất, lúc đó cậu làm thế nào?"
- "Nếu làm lại, cậu sẽ làm khác chỗ nào?"
- "Có tài liệu, người hay nơi nào cậu thấy đáng hỏi không?"
Ghi lại câu trả lời ngay. Đừng hỏi theo kiểu dò xét "tốn bao nhiêu tiền", "nhà giúp bao nhiêu". Hỏi về cách làm, không hỏi để so.
Khi hai người cùng theo một ước mơ
Có khi bạn và bạn mình cùng theo đuổi một ước mơ, như cùng ôn thi học bổng, cùng nộp hồ sơ một chỗ, và chỉ một người được. Lúc này cảm giác khó hơn nhiều. Hãy cho mình vài ngày, rồi hỏi bạn về hồ sơ, bài phỏng vấn. Người vừa đi qua cửa đó là người biết rõ nhất cửa ấy đòi hỏi gì.
Khi so sánh trở thành gánh nặng
Đôi khi việc so sánh kéo dài, khiến bạn mất ngủ, không muốn gặp bạn bè, thấy mình vô dụng nhiều tuần liền. Đó là dấu hiệu nên dừng lại chăm sóc mình:
- Tạm ẩn hoặc giảm thời gian lướt mạng xã hội trong vài tuần.
- Kể với một người tin cậy về cảm giác của mình.
- Nếu buồn bã kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất.
So với chính mình năm ngoái
Thay vì so với người khác, hãy so với mình một năm trước. Một năm qua, mình đã học được gì, làm được gì, bỏ được thói quen gì? Viết ra danh sách này thường bất ngờ: nhiều người thấy mình đã đi được xa hơn họ nghĩ, chỉ là chưa ai chụp ảnh đăng lên.
Cách này không xoá hết cảm giác so sánh, nhưng cho bạn một thước đo công bằng hơn: cùng một người, cùng điều kiện, khác thời điểm.
Bắt đầu từ tuần này
- Gửi một lời chúc ngắn, cụ thể cho người bạn vừa đạt điều bạn mơ.
- Điền câu: "Tin ______ làm mình thấy ______. Điều đó cho thấy mình muốn ______."
- Hẹn bạn một buổi cà phê và mang theo bốn câu hỏi ở trên.
- Viết danh sách "một năm qua mình đã…" ít nhất năm dòng.
- Chọn một bước nhỏ cho ước mơ của mình từ những gì học được, ghi vào lịch.
Câu hỏi thường gặp
Ghen tị với thành công của bạn bè có xấu không?
Cảm giác ghen tị là phản ứng bình thường khi so sánh với người giống mình. Điều quan trọng là cách mình hành xử: chúc mừng thật lòng, không nói lời có gai, và dùng cảm giác đó để hiểu mình muốn gì.
Làm sao để không so sánh bản thân với người khác?
Khó bỏ hẳn việc so sánh, nhưng có thể giảm bằng cách bớt lướt mạng, nhớ rằng mình chỉ thấy khoảnh khắc đẹp của người khác, và so với chính mình một năm trước thay vì với bạn bè.
Thuyết so sánh xã hội là gì?
Đây là thuyết do Leon Festinger đưa ra năm 1954, cho rằng con người tự đánh giá mình một phần bằng cách so với người khác, nhất là người giống mình. Thuyết này giải thích vì sao tin vui của bạn cùng lớp chạm mạnh hơn tin của người xa lạ.
Nên hỏi bạn bè đã thành công điều gì?
Hỏi về bước đầu tiên, đoạn khó nhất, điều họ sẽ làm khác nếu làm lại, và tài liệu hay người nên hỏi. Tránh hỏi để so như tốn bao nhiêu tiền hay ai giúp.
Thấy mình tụt hậu so với bạn bè phải làm sao?
Liệt kê những gì mình đã làm được trong một năm qua, chọn một bước nhỏ cho ước mơ của mình và ghi vào lịch. Nếu cảm giác này kéo dài nhiều tuần kèm mất ngủ, buồn bã, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý.