Đổi ước mơ không phải là thất bại. Thất bại là khi bạn bỏ một điều mình vẫn còn muốn chỉ vì sợ, còn đổi hướng là khi bạn biết thêm về mình, về hoàn cảnh, và chọn một điều hợp hơn. Cách phân biệt hai chuyện này không nằm ở cảm giác buồn hay nhẹ nhõm, mà nằm ở vài câu hỏi có thể trả lời ra giấy.
Bài này đưa ra những câu hỏi đó, một bảng so sánh "bỏ vì sợ" và "đổi vì hiểu", cách kể với người khác khi ước mơ đã khác, và những việc làm được ngay trong tuần.
Vì sao người ta hay coi đổi ước mơ là thua
Người Việt lớn lên với nhiều câu khen sự bền chí: "có công mài sắt có ngày nên kim", "thua keo này bày keo khác". Những câu ấy đúng với chuyện kiên trì làm một việc, nhưng dễ bị hiểu thành "đã nói ra thì không được đổi". Một đứa trẻ năm lớp năm viết bài văn "em muốn làm bác sĩ", mười năm sau học kế toán, và cả họ hàng nhắc mãi chuyện "hồi nhỏ nói làm bác sĩ cơ mà".
Có ba lý do khiến việc đổi hướng nặng nề hơn mức cần:
- Ước mơ đã thành một phần của danh tính. Khi bạn đã giới thiệu mình là "người sẽ mở tiệm bánh" suốt năm năm, bỏ ước mơ đó giống như bỏ một phần con người mình.
- Công sức đã bỏ ra. Học phí, thời gian, đồ nghề đã mua. Tâm lý học gọi khuynh hướng tiếp tục chỉ vì đã đầu tư nhiều là "chi phí chìm". Thứ đã bỏ ra không lấy lại được dù bạn đi tiếp hay rẽ.
- Sợ người khác nghĩ mình cả thèm chóng chán. Nỗi sợ này có thật, nhưng thường người khác nghĩ về chuyện của bạn ít hơn bạn tưởng rất nhiều.
Biết ba lý do này không làm cảm giác biến mất, nhưng giúp bạn tách cảm giác ra khỏi quyết định.
Bỏ vì sợ và đổi vì hiểu: so sánh từng dấu hiệu
Hai trường hợp nhìn bề ngoài giống nhau: hôm qua có một ước mơ, hôm nay không làm nữa. Bên trong thì khác hẳn.
| Dấu hiệu | Bỏ vì sợ | Đổi vì hiểu |
|---|---|---|
| Lúc nghĩ tới ước mơ cũ | Vẫn thấy thèm, nhưng kèm cảm giác tránh né | Thấy nhẹ, có khi còn quý nhưng không còn muốn làm |
| Lý do nói ra | "Mình không đủ giỏi", "chắc không ai cần" | "Mình đã thử và thấy phần mình thích thật ra là…" |
| Đã thử ở mức nhỏ chưa | Thường chưa, hoặc dừng ngay sau lần vấp đầu | Đã thử đủ lâu để có thông tin |
| Điều thay thế | Chưa có, chỉ là "thôi không làm nữa" | Có một hướng mới, dù còn mờ |
| Thời điểm quyết định | Ngay sau một cú hụt hẫng, lúc mệt | Sau vài tuần nghĩ, lúc tỉnh táo |
Bảng không phải bài kiểm tra có đáp án. Nhiều người nằm ở giữa: vừa sợ vừa thật sự đã hiểu thêm. Khi đó cách tốt là tách riêng phần sợ ra, xử lý phần đó trước, rồi mới quyết.
Câu hỏi "nếu chắc chắn không thất bại"
Hỏi mình: "Nếu biết chắc sẽ làm được, mình có còn muốn làm điều này không?" Nếu câu trả lời là "có, rất muốn" thì nhiều khả năng bạn đang bỏ vì sợ. Nếu là "vẫn không, mình thấy chán phần việc hằng ngày của nó" thì bạn đang đổi vì hiểu. Câu hỏi này không hoàn hảo, nhưng tách được nỗi sợ ra khỏi mong muốn thật trong vài giây.
Ước mơ đổi vì người thay đổi, và đó là điều bình thường
Một người mười lăm tuổi chọn ước mơ dựa trên những gì mình biết lúc mười lăm tuổi: vài nghề nhìn thấy quanh nhà, vài nhân vật trên phim, lời khen của thầy cô. Đến hai mươi lăm tuổi, người đó đã biết thêm hàng trăm nghề, đã thử, đã có bạn bè, có trách nhiệm khác. Ước mơ cũ được chọn bởi một người với ít thông tin hơn. Đổi nó không phải phản bội mình hồi nhỏ, mà là cập nhật.
Thử nhìn ước mơ như một tấm bản đồ vẽ tay. Lúc đầu bạn vẽ theo trí nhớ và lời kể. Đi được một đoạn, bạn thấy con sông nằm ở chỗ khác, ngọn đồi cao hơn. Sửa bản đồ là việc khôn, giữ nguyên bản đồ sai mới là liều.
Phần lõi thường ở lại
Khi đổi ước mơ, hãy viết ra điều mình thích nhất ở ước mơ cũ. Người muốn làm bác sĩ có khi thích được giúp người đang đau. Người muốn làm ca sĩ có khi thích được đứng trước đám đông, hoặc thích chính âm nhạc. Phần lõi ấy hay đi theo sang ước mơ mới dưới hình dạng khác: điều dưỡng, chuyên viên vật lý trị liệu, giáo viên âm nhạc, người tổ chức sự kiện. Nhìn thấy sợi chỉ chung giúp bạn thấy mình không bỏ đi gì cả, chỉ đổi cách đi.
Khi nào nên giữ thêm một thời gian
Không phải lúc nào muốn đổi cũng nên đổi ngay. Có vài trường hợp nên chờ:
- Vừa gặp một cú thất bại lớn. Trượt một kỳ thi, bị từ chối một lần, bị chê trước đám đông. Quyết định ngay trong tuần đó thường nặng màu cảm xúc. Hẹn với mình: hai tuần sau mới quyết.
- Chưa từng thử thật. Nếu ước mơ chỉ nằm trong đầu, bạn chưa có thông tin để biết mình có hợp hay không. Thử một phiên bản nhỏ trước.
- Đang ở đoạn khó nhất, đoạn ai cũng thấy chán. Học đàn tháng thứ ba, viết sách chương thứ năm, tập chạy tuần thứ hai. Nhiều việc có một quãng "đáy" mà ai đi qua cũng thấy muốn bỏ.
Phần cân nhắc dừng hẳn hay đi tiếp, có các tiêu chí kỹ hơn, thường được bàn trong các bài về "biết lúc nên bỏ cuộc". Ở đây chỉ cần nhớ: muốn đổi lúc mệt nhất thì để quyết định nguội đã.
Kể với người khác rằng ước mơ đã khác
Phần khó nhất với nhiều người không phải quyết định, mà là nói ra với cha mẹ, bạn thân, đồng nghiệp từng nghe mình kể về ước mơ cũ. Vài cách nói giúp nhẹ nhàng hơn:
- Nói điều mình đã học được, không chỉ điều mình bỏ. "Một năm làm ở tiệm bánh cho con biết con thích phần nói chuyện với khách hơn phần đứng lò, nên con muốn thử làm bán hàng."
- Nói hướng mới, dù còn mờ. Người nghe yên tâm hơn khi thấy bạn đang đi về đâu đó, không chỉ dừng lại.
- Không cần thuyết phục tất cả. Một số người sẽ tiếc thay bạn. Đó là chuyện của họ. Bạn chỉ cần nói rõ và tôn trọng.
- Cảm ơn người từng ủng hộ. Người đã mua cho bạn cây đàn, đã chở bạn đi học, xứng đáng được nghe một lời cảm ơn. Công sức của họ không phí, nó đã giúp bạn biết mình hơn.
Nói với trẻ khi con đổi ước mơ
Trẻ em đổi ước mơ liên tục: tuần này muốn làm cô giáo, tuần sau muốn làm phi công. Cha mẹ không cần nhắc "hôm trước con nói khác". Hỏi con "điều gì làm con thích nghề mới này?" sẽ giúp con nói ra điều mình để ý, và cha mẹ hiểu con hơn. Việc trẻ đổi nhiều lần là cách trẻ thử nghĩ về thế giới, không phải dấu hiệu "thiếu chí".
Ví dụ về những lần đổi hướng có lợi
Không cần tìm người nổi tiếng mới thấy đổi hướng là chuyện thường. Quanh mỗi người đều có:
- Một người học sư phạm, đi dạy vài năm, phát hiện mình thích làm sách giáo khoa hơn đứng lớp, chuyển sang biên tập.
- Một người mơ làm cầu thủ, chấn thương năm mười bảy tuổi, sau thành huấn luyện viên đội bóng thiếu nhi ở phường.
- Một người mơ mở quán cà phê, làm thử ở quán người khác ba tháng, nhận ra mình không chịu được giờ giấc đêm, chuyển sang rang và bán hạt cà phê qua mạng.
Điểm chung: không ai trong số họ đổi trong một đêm. Họ thử, có thông tin, rồi điều chỉnh. Sợi chỉ chung của ước mơ cũ vẫn nằm trong việc mới.
Bắt đầu từ tuần này
Nếu bạn đang phân vân có nên đổi ước mơ, đây là vài việc làm được trong bảy ngày:
- Viết hai cột. Cột trái: điều mình thích ở ước mơ cũ. Cột phải: điều mình không còn muốn. Đọc lại sau hai ngày.
- Trả lời câu hỏi "nếu chắc chắn không thất bại" và viết một dòng giải thích vì sao.
- Tìm phần lõi. Điền vào mẫu: "Điều mình thật sự thích ở ước mơ này là ______. Ước mơ mới vẫn giữ được điều đó nếu ______."
- Đặt ngày quyết định. Chọn một ngày cách hôm nay ít nhất hai tuần. Tới ngày đó mới chốt, trước đó chỉ ghi chép.
- Chọn một người để kể đầu tiên. Không phải người sẽ phản đối nhất, mà là người biết lắng nghe. Nói thử câu "mình đang nghĩ tới việc đổi hướng".
Câu hỏi thường gặp
Đổi ước mơ nhiều lần có phải là người không có chí?
Không hẳn. Đổi nhiều lần khi chưa thử gì có thể là dấu hiệu đang né việc khó. Nhưng đổi sau khi đã thử và có thông tin là cách nhiều người tìm ra việc hợp với mình. Điều quan trọng là mỗi lần đổi bạn học được gì.
Làm sao biết mình đang bỏ ước mơ vì sợ?
Hỏi mình: nếu biết chắc sẽ làm được, mình có còn muốn không. Nếu vẫn muốn mà định bỏ, nhiều khả năng nỗi sợ đang quyết thay bạn. Khi đó hãy thử một phiên bản nhỏ trước khi chốt.
Đã tốn nhiều tiền cho ước mơ cũ thì có nên đi tiếp?
Số tiền đã bỏ ra không lấy lại được dù bạn đi tiếp hay dừng. Câu hỏi nên đặt là từ hôm nay trở đi, đi tiếp có đáng thời gian và tiền sắp bỏ ra hay không. Kỹ năng đã học được thường vẫn dùng được ở hướng mới.
Nói với cha mẹ thế nào khi đã đổi ước mơ?
Hãy kể điều mình đã học được và hướng mới mình muốn đi, kèm lời cảm ơn vì cha mẹ đã ủng hộ trước đó. Cha mẹ thường lo bạn dừng lại hơn là lo bạn đổi hướng, nên cho họ thấy bước tiếp theo cụ thể.
Trẻ con đổi ước mơ liên tục có sao không?
Đó là chuyện bình thường. Trẻ thử nghĩ về nhiều nghề để hiểu thế giới. Cha mẹ chỉ cần hỏi con thích điều gì ở nghề mới, không cần nhắc lại ước mơ cũ hay bắt con giữ một lựa chọn.