Cha mẹ giữ một ước mơ riêng và để con nhìn thấy mình theo đuổi nó là một trong những cách dạy con về ước mơ hiệu quả nhất, vì trẻ học nhiều từ việc người lớn làm hơn là từ lời khuyên. Điều con cần thấy không phải là thành công, mà là quá trình: cha mẹ dành giờ cố định, tập cái khó, vấp rồi làm tiếp, và vui với từng bước nhỏ.
Bài này bàn vì sao ước mơ riêng của cha mẹ quan trọng với con, những gì nên để con thấy, cách kể với con theo từng độ tuổi, cách giữ giờ cho ước mơ khi con còn nhỏ, và những điều nên tránh.
Con học từ việc cha mẹ làm
Nhà tâm lý học Albert Bandura, qua các nghiên cứu từ những năm 1960, đã chỉ ra rằng trẻ học rất nhiều bằng cách quan sát và bắt chước người xung quanh, gọi là học tập qua quan sát. Điều này giải thích vì sao lời dặn "con phải chăm học" ít tác dụng hơn hình ảnh bố ngồi đọc sách mỗi tối.
Với chuyện ước mơ cũng vậy. Một đứa trẻ thấy mẹ học tiếng Anh ở tuổi 35, thấy bố tập đàn dù chơi còn vấp, sẽ hiểu những điều mà khó giảng bằng lời:
- Người lớn cũng có ước mơ, ước mơ không chỉ dành cho trẻ con.
- Ước mơ cần thời gian đều đặn, không chỉ là cảm hứng.
- Làm kém lúc đầu là bình thường.
- Có thể vừa lo cho gia đình vừa giữ phần của mình.
Ngược lại, khi cha mẹ gác hết ước mơ riêng và dồn kỳ vọng vào con, trẻ dễ mang thêm áp lực phải sống thay cho cha mẹ. Chuyện "cha mẹ gửi ước mơ vào con" là một chủ đề riêng, nhưng một cách giảm nó rất thực tế là cha mẹ tự giữ lấy một ước mơ của mình.
Điều nên để con thấy
| Nên để con thấy | Vì sao |
|---|---|
| Giờ cố định cho ước mơ: "Tối thứ Tư là giờ mẹ học" | Con hiểu ước mơ cần lịch, không chỉ là ý muốn |
| Lúc làm sai, làm lại | Con bớt sợ sai khi chính mình tập cái mới |
| Cảm xúc thật: chán, mệt, vui khi qua được một chỗ khó | Con biết theo đuổi ước mơ có lúc không vui, và đó là bình thường |
| Cách tự chia việc lớn thành bước nhỏ | Con học được kỹ năng lập kế hoạch qua ví dụ thật |
| Niềm vui khi đạt một bước nhỏ | Con thấy không cần đợi tới đích mới vui |
Không cần biến mọi thứ thành bài học. Chỉ cần làm việc của mình ở nơi con có thể nhìn thấy, và thỉnh thoảng kể vài câu.
Kể với con theo độ tuổi
Con 4–6 tuổi
Nói đơn giản: "Mẹ đang học vẽ hoa. Hôm nay mẹ vẽ bông hoa này, cánh hơi méo, mai mẹ vẽ lại." Có thể cho con ngồi cạnh vẽ cùng. Trẻ tuổi này thích được làm "đồng nghiệp" của bố mẹ.
Con 7–10 tuổi
Kể về mục tiêu và bước nhỏ: "Bố muốn chạy được năm cây số. Tuần này bố chạy được hai cây rưỡi." Cho con làm người nhắc, người ghi số. Có thể cho con xem cuốn sổ ghi chép của mình.
Con 11–15 tuổi
Kể cả những lúc khó và quyết định khó: "Mẹ đang phân vân có nên thi chứng chỉ không, vì tốn thời gian buổi tối. Con thấy sao?" Hỏi ý kiến con về ước mơ của mình là cách cho con thấy con được tôn trọng, và cũng là cách mở đường để con kể ước mơ của con.
Con lớn
Khi con đã ngoài mười lăm, mười tám, cha mẹ có thể nói thẳng hơn về những ước mơ đã bỏ, đã đổi, và vì sao. Câu chuyện thật của cha mẹ thường có sức nặng hơn bất kỳ cuốn sách kỹ năng nào.
Giữ giờ cho ước mơ khi con còn nhỏ
Đây là phần khó nhất. Nhiều cha mẹ nói thật: "Không có thời gian cho mình." Vài cách mà các gia đình hay dùng:
- Đổi ca với bạn đời: tối thứ Ba mẹ có hai tiếng, tối thứ Năm bố có hai tiếng. Người còn lại trông con.
- Dậy sớm hơn con: ba mươi phút buổi sáng trước khi cả nhà thức là khoảng yên tĩnh nhất.
- Làm cạnh con: con làm bài tập, mẹ học bài của mẹ cùng bàn. Con vẽ, bố tập ghi-ta.
- Chọn ước mơ chia nhỏ được: học ngoại ngữ, viết, vẽ, đọc dễ chia thành phần nhỏ hơn ước mơ cần đi xa, cần nhiều giờ liền.
- Nhờ ông bà, người thân một buổi mỗi tuần nếu có thể.
Ở đây, một câu "nếu… thì…" theo kiểu Peter Gollwitzer nghiên cứu (implementation intentions, 1999) khá hữu ích: "Nếu con đã ngủ trước 9 giờ thì mẹ học 30 phút." Gắn việc của mình vào một mốc có sẵn trong ngày giúp nó dễ thành thói quen hơn.
Cảm giác có lỗi khi dành thời gian cho mình
Nhiều người mẹ, người bố thấy áy náy khi dành vài giờ mỗi tuần cho việc riêng, như thể đang lấy bớt thời gian của con. Vài điều có thể giúp nhìn khác đi:
- Vài giờ mỗi tuần là một phần nhỏ trong tổng thời gian ở bên con.
- Cha mẹ có niềm vui riêng thường kiên nhẫn hơn với con.
- Con đang học được một điều quan trọng từ chính khoảng thời gian đó.
Nếu cảm giác có lỗi, mệt mỏi kéo dài, mất ngủ, không còn thấy hứng thú với điều gì, hãy nói với bạn đời, người thân, và cân nhắc gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Cha mẹ có con nhỏ là nhóm hay bị kiệt sức mà không nhận ra.
Những điều nên tránh
- Bắt con phải hào hứng với ước mơ của mình: con có thể không quan tâm, và điều đó không sao.
- Đổ lỗi cho con: "Vì có con nên mẹ phải bỏ học." Trẻ nghe câu đó sẽ mang theo cảm giác có lỗi rất lâu. Nếu phải tạm gác ước mơ, nói rằng đó là lựa chọn của mình.
- Chỉ kể thành công: kể cả những lần trượt, những đoạn chán. Một ước mơ toàn thắng lợi không dạy được gì về kiên nhẫn.
- So ước mơ của cha mẹ với của con: "Hồi bố bằng tuổi con, bố đã…" thường làm con chùn lại.
Bắt đầu từ tuần này
- Chọn một ước mơ riêng nhỏ mà mình đã gác lại, chia nhỏ được.
- Bàn với bạn đời để mỗi người có một khung giờ cố định trong tuần.
- Viết một câu "nếu… thì…" cho khung giờ đó.
- Kể cho con nghe một câu về việc mình đang làm, đúng với độ tuổi của con.
- Mời con làm người nhắc hoặc người ghi chép, nếu con thích.
Ước mơ riêng của mình là ______. Khung giờ của mình: ______ mỗi tuần. Nếu ______ thì mình sẽ ______. Mình sẽ kể với con: "______".
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ có nên theo đuổi ước mơ riêng khi con còn nhỏ?
Có, với mức thời gian phù hợp. Vài giờ mỗi tuần cho ước mơ riêng giúp cha mẹ có niềm vui và giúp con thấy người lớn cũng có ước mơ, cũng phải tập luyện. Đổi ca với bạn đời hoặc dậy sớm hơn con là cách nhiều gia đình dùng.
Học tập qua quan sát của Bandura là gì?
Albert Bandura là nhà tâm lý học đã nghiên cứu từ những năm 1960 về việc trẻ học hành vi bằng cách quan sát và bắt chước người khác. Ý chính là trẻ học nhiều từ việc người lớn làm hơn từ lời người lớn nói.
Làm sao để dạy con về ước mơ?
Hỏi con về ước mơ và lắng nghe là một phần. Phần quan trọng không kém là để con thấy cha mẹ cũng có ước mơ, dành thời gian đều đặn, làm sai rồi làm lại. Kể cho con nghe quá trình, không chỉ kết quả.
Dành thời gian cho bản thân có ích kỷ với con không?
Dành một phần nhỏ thời gian cho bản thân không có nghĩa là bỏ bê con. Cha mẹ có niềm vui riêng thường kiên nhẫn và vui vẻ hơn khi ở bên con. Nếu cảm giác có lỗi hoặc mệt mỏi kéo dài, nên nói với người thân và cân nhắc gặp chuyên gia.
Có nên kể với con về ước mơ cha mẹ đã bỏ?
Với con lớn, kể thật về những ước mơ đã bỏ hoặc đã đổi và lý do là điều có ích. Con hiểu rằng đổi hướng là chuyện bình thường. Tránh nói rằng mình bỏ ước mơ vì con, để con không mang cảm giác có lỗi.
