Gap year, tạm dịch là năm nghỉ giữa, là một khoảng thời gian (thường từ vài tháng đến một năm) người trẻ tạm dừng việc học chính thức để đi làm, học kỹ năng, làm tình nguyện hoặc đi đây đó, rồi mới vào đại học hay đi làm hẳn. Với người trẻ Việt, năm nghỉ giữa có thể rất đáng giá nếu có kế hoạch, có mốc kết thúc và đã tính trước chuyện giấy tờ, tiền bạc, nghĩa vụ. Không có kế hoạch, nó dễ thành một năm trôi qua mà không nhớ đã làm gì.
Gap year là gì và từ đâu ra
Cách nói "gap year" phổ biến ở Anh từ khoảng những năm 1960–1970, khi nhiều học sinh vừa xong bậc trung học dành một năm đi làm tình nguyện hoặc đi xa trước khi vào đại học. Sau đó thói quen này lan sang Úc, New Zealand, Bắc Âu và Mỹ. Ở nhiều nước, các trường đại học cho phép sinh viên đã trúng tuyển xin hoãn nhập học một năm theo quy định riêng của trường.
Ở Việt Nam, cụm từ này mới được nhắc nhiều trong khoảng mười năm gần đây. Hình dung phổ biến của nó thường là đi du lịch nước ngoài. Thực tế, phần lớn năm nghỉ giữa có ích lại gắn với việc rất bình thường: đi làm ở một nơi, học một nghề, ôn lại để thi, chăm sóc gia đình, làm một dự án riêng.
Những kiểu năm nghỉ giữa thường gặp
| Kiểu | Làm gì | Được gì | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đi làm | Làm toàn thời gian hoặc bán thời gian ở cửa hàng, xưởng, văn phòng | Hiểu giá trị đồng tiền, biết mình hợp môi trường nào | Hợp đồng rõ ràng, không làm việc quá sức |
| Học nghề, học kỹ năng | Khoá ngắn hạn về nấu ăn, sửa chữa, đồ hoạ, ngoại ngữ | Có thêm một tay nghề dự phòng | Chọn cơ sở đào tạo có giấy phép |
| Ôn thi lại | Ôn để thi vào ngành, trường mình muốn | Cơ hội thứ hai cho lựa chọn đầu tiên | Xem quy chế tuyển sinh năm đó |
| Tình nguyện | Mái ấm, thư viện, dự án môi trường, hỗ trợ giáo dục | Mở rộng hiểu biết, kỹ năng làm việc nhóm | Chọn tổ chức minh bạch, cẩn trọng với chương trình thu phí cao |
| Đi xa | Đi trong nước hoặc nước ngoài, có thể kết hợp làm việc | Tự lập, tự xoay xở | Giấy tờ, an toàn, ngân sách thật |
Nhiều người kết hợp hai, ba kiểu: sáu tháng đi làm để có tiền, ba tháng học một kỹ năng, một tháng đi xa. Cách chia này thường thực tế hơn một năm chỉ làm một thứ.
Những điều người trẻ Việt cần cân nhắc trước khi quyết
Chuyện học: hoãn được hay phải thi lại?
Đây là câu hỏi đầu tiên. Có trường cho phép sinh viên đã trúng tuyển bảo lưu kết quả hoặc tạm dừng học theo quy chế riêng, có trường không. Điều kiện, thời hạn, giấy tờ đều khác nhau và thay đổi theo năm. Việc phải làm: hỏi trực tiếp phòng đào tạo hoặc phòng công tác sinh viên của trường, xin câu trả lời bằng văn bản hoặc ghi lại rõ người trả lời. Nếu không được bảo lưu, năm nghỉ giữa đồng nghĩa với việc thi lại hoặc xét tuyển lại theo quy chế của năm sau.
Chuyện nghĩa vụ quân sự với nam
Theo Luật Nghĩa vụ quân sự, công dân nam đủ tuổi thuộc diện gọi nhập ngũ, trừ các trường hợp được tạm hoãn theo luật, trong đó có người đang học tại cơ sở giáo dục theo quy định. Một năm không đi học có thể làm thay đổi tình trạng này. Đây không phải điều đáng sợ, nhưng là điều phải biết trước để chủ động. Hỏi ban chỉ huy quân sự xã, phường nơi cư trú để được hướng dẫn đúng với trường hợp của mình.
Chuyện tiền
Một năm nghỉ giữa vẫn tốn tiền sinh hoạt. Nên viết ra: mỗi tháng cần bao nhiêu cho ăn ở, đi lại, học phí khoá ngắn hạn, điện thoại; ai trả phần nào; mình tự làm ra được bao nhiêu. Đừng dựa vào giá tour hay giá vé người khác kể; kiểm tra giá tại thời điểm định đi. Cẩn thận với những chương trình "tình nguyện quốc tế" thu phí rất cao hoặc lời mời làm việc ở nước ngoài lương cao bất thường, ít yêu cầu: đây là dạng lừa đảo lao động đã được cảnh báo nhiều lần.
Chuyện cảm giác bị tụt lại
Khi bạn bè vào năm nhất, đăng ảnh giảng đường, cảm giác chậm hơn người khác là có thật. Một năm nghĩa là ra trường muộn một năm, không hơn. Điều đáng lo hơn là một năm không có gì để kể. Vì vậy kế hoạch và ghi chép quan trọng hơn chuyện nhanh hay chậm.
Lập kế hoạch một năm nghỉ giữa
Một kế hoạch đủ dùng có năm phần. Có thể viết trên một trang giấy:
- Lý do: mình nghỉ để làm gì? Một câu thôi. Ví dụ: "Để chắc mình muốn học thiết kế, và để có tiền học khoá vẽ."
- Mốc kết thúc: ngày cụ thể mình quay lại học hoặc bắt đầu đi làm hẳn. Không có mốc kết thúc thì năm nghỉ giữa dễ kéo thành hai, ba năm.
- Ba việc chính: ví dụ đi làm sáu tháng, học một khoá, làm một hồ sơ tác phẩm.
- Ngân sách: thu, chi theo tháng, khoản để dành riêng cho việc chính.
- Người kiểm tra: một người lớn hoặc bạn bè mà mỗi tháng mình kể lại đã làm được gì.
Một lịch mẫu theo quý
| Quý | Việc chính | Dấu hiệu đã xong |
|---|---|---|
| Quý 1 | Tìm việc làm, ổn định nơi ở, đăng ký khoá học | Có hợp đồng làm việc, có lịch học |
| Quý 2 | Làm việc, học, bắt đầu để dành | Có khoản để dành đúng như kế hoạch |
| Quý 3 | Làm dự án riêng, gặp người trong nghề, có thể đi xa ngắn ngày | Có sản phẩm hoặc hồ sơ để cho người khác xem |
| Quý 4 | Chuẩn bị hồ sơ học hoặc xin việc, tổng kết năm | Đã nộp hồ sơ, đã viết bản nhìn lại |
Năm nghỉ giữa không chỉ dành cho tuổi 18
Nhiều người đi làm vài năm rồi xin nghỉ không lương hoặc nghỉ hẳn một thời gian để học, chăm con nhỏ, chăm cha mẹ, làm một dự án ấp ủ. Ở một số nước, cách này còn được gọi là "career break" (quãng nghỉ trong sự nghiệp). Nguyên tắc vẫn y như trên: lý do rõ, mốc kết thúc, ngân sách, việc chính. Khác biệt lớn nhất là người đi làm cần tính thêm các khoản cố định của gia đình và nói chuyện kỹ với người cùng gánh chi tiêu.
Kể lại năm nghỉ giữa khi đi phỏng vấn
Năm nghỉ giữa trở thành điểm cộng khi bạn kể được nó bằng việc cụ thể. So sánh hai cách nói:
- "Em nghỉ một năm để trải nghiệm bản thân." Câu này không cho người nghe biết gì.
- "Em làm phục vụ ở một quán ăn tám tháng, học một khoá đồ hoạ buổi tối và làm bộ nhận diện cho chính quán đó." Câu này cho thấy bạn biết làm việc, biết học, biết tạo ra sản phẩm.
Vì thế ghi chép trong suốt năm rất quan trọng: ảnh sản phẩm, giấy chứng nhận khoá học, nhận xét của người quản lý, vài dòng nhật ký mỗi tuần.
Bắt đầu từ tuần này
- Viết một câu trả lời cho câu hỏi "Mình nghỉ để làm gì?". Nếu không viết được, có thể bạn chưa cần một năm nghỉ giữa, mà cần một mùa hè thử việc.
- Gọi hoặc đến phòng đào tạo của trường mình quan tâm, hỏi rõ quy định bảo lưu hoặc tạm dừng học, ghi lại tên người trả lời.
- Với bạn nam: hỏi ban chỉ huy quân sự xã, phường về trường hợp của mình nếu một năm không đi học.
- Lập bảng thu chi ba tháng đầu, mỗi dòng có số tiền cụ thể.
- Điền vào mẫu: "Ngày ____ mình sẽ quay lại ____. Đến lúc đó mình sẽ có ____ để chứng minh năm này không trôi qua."
Câu hỏi thường gặp
Gap year là gì?
Gap year, hay năm nghỉ giữa, là khoảng vài tháng đến một năm người trẻ tạm dừng học chính thức để đi làm, học kỹ năng, làm tình nguyện hoặc đi xa, rồi mới quay lại học hay đi làm hẳn. Cách nói này phổ biến ở Anh từ khoảng những năm 1960–1970.
Học sinh Việt Nam có nên gap year không?
Nên khi có lý do rõ, có mốc kết thúc và đã tính chuyện học, nghĩa vụ, tiền bạc. Không nên nếu chỉ muốn tránh một quyết định khó; khi đó một mùa hè thử việc hoặc một khoá học ngắn có thể là đủ.
Đã trúng tuyển đại học có được bảo lưu để nghỉ một năm không?
Tuỳ quy chế của từng trường và từng năm. Cách chắc chắn nhất là hỏi trực tiếp phòng đào tạo của trường, xin hướng dẫn bằng văn bản về điều kiện, thời hạn và giấy tờ cần nộp.
Gap year có ảnh hưởng nghĩa vụ quân sự không?
Có thể. Luật Nghĩa vụ quân sự quy định các trường hợp tạm hoãn, trong đó có người đang học tại cơ sở giáo dục theo quy định; một năm không đi học có thể thay đổi tình trạng này. Bạn nam nên hỏi ban chỉ huy quân sự xã, phường nơi cư trú trước khi quyết.
Làm sao để năm nghỉ giữa không bị phí?
Viết rõ lý do, đặt ngày kết thúc, chọn ba việc chính, lập ngân sách và nhờ một người hỏi tiến độ mỗi tháng. Ghi chép đều đặn bằng ảnh, giấy chứng nhận và nhật ký để sau này kể lại được bằng việc cụ thể.
