Ở tuổi 18, ngay sau kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, ước mơ đầu đời thường bị dồn vào một câu hỏi duy nhất: học trường gì, ngành gì. Thật ra đây là lúc nên viết ra cả hai thứ: lựa chọn đầu tiên phải quyết trong vài tuần, và những điều ước không liên quan gì đến điểm số. Lựa chọn đầu tiên quan trọng, nhưng nó là một bước, không phải bản án cho cả đời.
Vì sao mùa hè sau kỳ thi là một mốc đặc biệt
Có ba thứ cùng đổ về một lúc. Thứ nhất, lần đầu tiên nhiều bạn phải tự ký tên vào một quyết định lớn: đăng ký nguyện vọng, chọn đi học xa hay ở gần, học tiếp hay đi làm. Thứ hai, nhóm bạn mười hai năm sắp tản ra mỗi người một nơi. Thứ ba, sau nhiều tháng ôn thi, đầu óc bỗng có khoảng trống, và khoảng trống đó dễ bị lấp bằng điện thoại hơn là bằng những việc mình từng hứa "thi xong sẽ làm".
Các nhà nghiên cứu hành vi gọi những mốc như vậy là thời điểm "khởi đầu mới". Hengchen Dai, Katherine Milkman và Jason Riis (2014) ghi nhận người ta dễ bắt đầu một thói quen hay mục tiêu mới vào đầu tuần, đầu tháng, đầu năm, sau sinh nhật. Kết thúc phổ thông là một mốc khởi đầu mới rất rõ. Tận dụng nó thì tốt; để nó trôi qua chỉ với việc chờ điểm thì hơi phí.
Tách hai loại ước mơ: quyết định lớn và điều ước nhỏ
Nhiều bạn gộp tất cả vào một: "ước mơ của em là đỗ trường A". Nên tách ra thành hai cột để thấy mình còn những gì ngoài chuyện học.
| Loại | Ví dụ | Thời hạn | Ai cùng quyết |
|---|---|---|---|
| Lựa chọn đầu tiên | Ngành học, trường, học nghề, đi làm, năm nghỉ giữa | Theo lịch tuyển sinh năm đó | Bản thân, cha mẹ, thầy cô, tư vấn tuyển sinh |
| Điều ước mùa hè | Học bơi, tự đi xe khách lên thăm ông bà, đọc hết bộ sách bỏ dở, nấu được năm món | Hai đến ba tháng | Chủ yếu là bản thân |
| Ước mơ xa | Làm kiến trúc sư, mở tiệm bánh, đi Đà Lạt bằng xe đạp | Nhiều năm | Bản thân, nhưng cần người hỏi han |
Cách tách này có một lợi ích ít người nghĩ tới: khi kết quả thi chưa như ý, bạn vẫn còn hai cột kia để bám vào. Mùa hè không vì thế mà thành ba tháng ngồi buồn.
Lựa chọn đầu tiên: hỏi đúng người, đọc đúng chỗ
Quy chế tuyển sinh, cách tính điểm, số nguyện vọng và các mốc ngày thay đổi theo từng năm. Vì vậy thông tin chính xác chỉ nằm ở hai nơi: quy chế năm đó của Bộ Giáo dục và Đào tạo, và đề án tuyển sinh của từng trường. Bài đăng trên mạng xã hội, kể cả của người quen, chỉ nên dùng làm gợi ý để đi kiểm tra lại.
Ba câu hỏi nên tự trả lời trước khi đặt nguyện vọng
- Mình thích làm việc với cái gì hằng ngày? Con người, con số, máy móc, chữ nghĩa, cây cối, hình ảnh. Câu này thật hơn câu "ngành nào hot".
- Mình đã thử việc đó lần nào chưa? Một buổi đi theo người làm nghề, một khoá học ngắn, một dự án ở trường. Chưa thử thì nguyện vọng chỉ là đoán.
- Nếu không vào được lựa chọn đầu, đường vòng là gì? Ngành gần, trường khác, học nghề rồi liên thông, đi làm một năm. Viết ra trước thì lúc nhận kết quả đỡ hoảng.
Nói chuyện với cha mẹ khi hai bên nghĩ khác nhau
Mùa này rất hay có cảnh con muốn một ngành, cha mẹ muốn ngành khác. Cuộc nói chuyện dễ hơn nếu con mang theo thông tin thay vì chỉ mang cảm xúc: chương trình học của ngành đó có những môn gì, ra trường người ta thường làm ở đâu, con đã thử những gì. Cha mẹ thì nên hỏi "con hình dung một ngày đi làm của mình thế nào" trước khi nói "ngành đó khó xin việc". Nếu bế tắc, một buổi gặp thầy cô chủ nhiệm hoặc chuyên viên tư vấn tuyển sinh của trường thường giúp cả nhà bình tĩnh lại.
Những ước mơ đầu đời không cần điểm thi
Đây là cột hay bị quên nhất. Dưới đây là những điều ước nhiều bạn 18 tuổi viết ra, chia theo nhóm, để bạn lấy ý:
- Tự lập: tự đi một chặng xa bằng xe khách hoặc tàu hoả, tự làm giấy tờ cá nhân, tự nấu một bữa cho cả nhà, tự sửa được cái xe đạp.
- Kỹ năng: học bơi cho thật, học lái xe khi đủ điều kiện theo luật, gõ phím mười ngón, viết một bức thư xin việc làm thêm.
- Kỷ niệm: một chuyến đi cùng nhóm bạn thân trước khi mỗi đứa một nơi, chụp một tấm ảnh cả lớp ở cổng trường, ghi âm ông bà kể chuyện ngày xưa.
- Thử sức: làm thêm hai tháng ở một quán, một tiệm sách, một xưởng; làm tình nguyện ở thư viện, mái ấm, đội dọn rác bãi biển.
- Riêng mình: đọc xong ba cuốn sách tự chọn, vẽ lại căn phòng của mình, tập đàn đủ chơi một bài.
Không cần làm hết. Chọn hai hoặc ba điều, viết ra giấy, dán chỗ dễ thấy. Mùa hè sau kỳ thi chỉ có một lần; những việc nhỏ này thường lại là thứ người ta nhớ lâu nhất.
Khi kết quả không như mong đợi
Mỗi năm có rất nhiều bạn trượt nguyện vọng một, hoặc đỗ vào ngành không phải lựa chọn đầu. Cảm giác hụt hẫng là thật và không cần giấu. Nhưng nên phân biệt hai việc: ước mơ (muốn làm nghề gì, sống thế nào) và con đường (qua trường nào, năm nào). Ước mơ thường có nhiều đường dẫn tới hơn mình tưởng lúc 18 tuổi.
Vài đường vòng hay gặp: học ngành gần rồi học thêm văn bằng hai; học cao đẳng hoặc trung cấp nghề rồi liên thông theo quy định; đi làm một năm cho rõ mình muốn gì rồi thi lại; chuyển ngành trong trường nếu trường cho phép. Mỗi đường có điều kiện riêng, cần hỏi trực tiếp phòng đào tạo của trường, đừng đoán.
Nếu sau kỳ thi bạn buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, không còn muốn làm gì, hoặc thấy người thân như vậy, hãy nói với một người lớn tin cậy và đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay.
Một mẫu viết ước mơ tuổi 18
Viết điều ước ở tuổi này nên ngắn và có mốc. Bạn có thể chép mẫu sau vào sổ rồi điền:
Mùa hè năm nay, mình muốn ________ (một kỹ năng), ________ (một chuyến đi hoặc kỷ niệm), ________ (một việc tự lập).
Lựa chọn đầu tiên của mình là ________, vì mình thích ________. Nếu không được, đường vòng của mình là ________.
Năm năm nữa, mình mong mình đang ________. Người mình sẽ hỏi thêm về chuyện này là ________.
Dòng cuối cùng hay bị bỏ trống. Đừng bỏ. Một cái tên cụ thể, như anh họ đang học kiến trúc hay cô giáo dạy Sinh, biến ước mơ từ ý nghĩ thành một cuộc hẹn.
Cha mẹ có thể làm gì trong mùa hè này
Cha mẹ thường lo nhiều hơn con, và lo nhất là chuyện trường lớp. Vài việc nhỏ giúp con nhiều hơn những lời khuyên dài:
- Hỏi về cột thứ hai. "Ngoài chuyện học, hè này con muốn làm gì?" Câu hỏi này cho con biết cha mẹ coi trọng con như một người, không chỉ như một thí sinh.
- Giao một việc thật. Lo vé xe cho cả nhà về quê, đi đóng tiền điện nước, nấu bữa chủ nhật. Tự lập học bằng tay chân.
- Kể về lựa chọn của chính mình năm 18 tuổi. Cả những lần chọn sai. Con sẽ hiểu không ai đi một đường thẳng.
- Không so với con nhà khác. Mùa này điểm số được khoe khắp nơi; một câu so sánh có thể theo con rất lâu.
Bắt đầu từ tuần này
- Lấy một tờ giấy, kẻ ba cột như bảng ở trên: lựa chọn đầu tiên, điều ước mùa hè, ước mơ xa. Mỗi cột viết ít nhất hai dòng.
- Mở trang tuyển sinh chính thức của hai trường mình quan tâm, đọc chương trình học của ngành đó, gạch chân ba môn mình thấy thích và ba môn thấy ngại.
- Hẹn một người đang làm nghề mình mơ, hỏi họ đúng một câu: "Một ngày làm việc bình thường của anh/chị trông thế nào?"
- Chọn một điều ước mùa hè, viết ngày bắt đầu và việc đầu tiên. Ví dụ: "Thứ Hai này hỏi lịch lớp bơi ở nhà văn hoá phường."
- Tự hỏi: "Nếu không ai chấm điểm, mình vẫn muốn làm điều gì?" Ghi câu trả lời vào trang cuối sổ.
Câu hỏi thường gặp
Tuổi 18 chưa biết ước mơ của mình là gì có sao không?
Không sao, và rất nhiều người cũng vậy. Ở tuổi này, việc hữu ích hơn là thử nhiều thứ nhỏ: làm thêm, học một kỹ năng, đi theo người làm nghề một buổi. Ước mơ thường rõ dần qua những lần thử, ít khi tự hiện ra khi ngồi nghĩ.
Trượt nguyện vọng một thì ước mơ có hết không?
Không. Ước mơ là nghề và lối sống mình muốn, còn nguyện vọng chỉ là một con đường. Có thể học ngành gần, học nghề rồi liên thông, hoặc thi lại; điều kiện cụ thể cần hỏi phòng đào tạo của trường và xem quy chế năm đó.
Thông tin tuyển sinh nên xem ở đâu cho chính xác?
Xem quy chế tuyển sinh năm đó của Bộ Giáo dục và Đào tạo và đề án tuyển sinh trên trang chính thức của từng trường. Các bài chia sẻ trên mạng chỉ nên dùng làm gợi ý rồi đối chiếu lại.
Con muốn học ngành khác ý cha mẹ thì nói thế nào?
Nên chuẩn bị thông tin cụ thể: chương trình học, nơi làm việc sau khi ra trường, những gì con đã thử. Cuộc nói chuyện dựa trên thông tin dễ đi tới hơn một cuộc tranh luận về cảm xúc. Khi bế tắc, nhờ thầy cô hoặc chuyên viên tư vấn tuyển sinh ngồi cùng.
Mùa hè sau kỳ thi nên làm gì cho có ích?
Chọn hai hoặc ba việc cụ thể ngoài chuyện học: một kỹ năng tự lập, một trải nghiệm làm thêm hay tình nguyện, một kỷ niệm với bạn bè hoặc gia đình. Viết ra, đặt ngày bắt đầu, và bắt đầu bằng một việc nhỏ trong tuần đầu.
