Muốn biết ông bà còn ước điều gì, cách hiệu quả nhất là hỏi cụ thể và gợi bằng kỷ niệm, thay vì hỏi thẳng "ông bà có ước mơ gì không" (câu này thường nhận về "ông bà già rồi, có gì đâu"). Sau khi nghe, cả nhà chọn một điều ước vừa sức khoẻ của ông bà, chia việc cho con cháu, và làm trong vài tháng tới chứ đừng để "khi nào rảnh".
Bài này gợi ý những câu hỏi mở lòng ông bà, các loại điều ước người cao tuổi hay có, bảng cân nhắc sức khoẻ, cách để cháu nhỏ cùng tham gia, và cách ghi lại để điều ước trở thành kỷ niệm của cả nhà.
Vì sao ông bà khó nói điều mình ước
Nhiều ông bà Việt quen sống vì con cháu, ít nói về mong muốn của riêng mình. Có vài lý do hay gặp:
- Sợ làm phiền, sợ con cháu tốn tiền, mất thời gian.
- Nghĩ rằng ở tuổi mình, ước mơ là chuyện không cần nữa.
- Chưa bao giờ được hỏi, nên chưa từng nghĩ thành lời.
- Có điều ước nhưng ngại vì nghe "trẻ con", như muốn đi xem biển, muốn học bơi, muốn chụp ảnh đẹp.
Vì vậy, việc hỏi cần kiên nhẫn, có thể qua nhiều buổi, và cần những câu hỏi khéo.
Những câu hỏi mở lòng
Thay vì một câu hỏi lớn, hãy dùng câu hỏi gắn với kỷ niệm và chi tiết. Gợi ý:
| Thay vì hỏi | Hãy thử hỏi |
|---|---|
| "Ông có ước mơ gì không?" | "Hồi trẻ ông muốn đi đâu mà chưa đi được?" |
| "Bà muốn làm gì?" | "Có món nào bà muốn ăn lại mà lâu rồi chưa ăn?" |
| "Ông bà cần gì không?" | "Có ai ông bà muốn gặp lại không? Bạn học cũ, đồng nghiệp cũ?" |
| "Ông bà thích gì?" | "Có việc gì ông bà muốn học mà chưa có ai dạy?" |
| (không hỏi) | "Có nơi nào ngày xưa ông bà từng sống, muốn về xem lại?" |
Mẹo: hỏi khi đang làm việc khác cùng nhau như nhặt rau, xem ảnh cũ, đi dạo. Ông bà thường kể nhiều hơn khi không cảm thấy đang bị "phỏng vấn". Mở một cuốn album ảnh cũ là cách gợi chuyện rất tốt.
Những loại điều ước người cao tuổi hay có
Về chốn cũ
Về thăm làng quê nơi mình sinh ra, nơi từng đi học, từng làm việc. Với nhiều người, đó là nơi họ chưa quay lại từ mấy chục năm.
Gặp lại người cũ
Bạn học, đồng đội, đồng nghiệp, họ hàng xa lâu ngày không liên lạc. Con cháu có thể giúp tìm lại qua người quen, nhóm đồng hương, hội cựu học sinh.
Học một điều mới
Dùng điện thoại để gọi video cho cháu, học chụp ảnh, học một bài hát, học vẽ. Đừng nghĩ ông bà không học được: nhiều người học chậm hơn nhưng rất chăm.
Để lại một thứ
Ghi lại công thức món ăn, ghi gia phả, viết hoặc kể lại chuyện đời mình, làm một bức ảnh gia đình đủ mặt con cháu.
Một trải nghiệm lần đầu
Đi máy bay, ngắm biển, đi tàu hoả, ăn ở một nhà hàng sang một lần. Những điều ước này thường bị ông bà giấu kỹ nhất vì ngại tốn kém.
Cân nhắc sức khoẻ
Với người cao tuổi, sức khoẻ quyết định nhiều về cách làm. Trước khi lên kế hoạch cho điều ước cần đi lại xa, vận động nhiều hay thay đổi ăn uống, hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi ông bà.
| Điều ước | Cần lưu ý | Cách làm nhẹ hơn nếu cần |
|---|---|---|
| Về quê cũ ở xa | Chặng đường dài, ngồi xe lâu, thuốc men mang theo | Chia chặng, nghỉ lại một đêm giữa đường; có người đi kèm suốt |
| Đi máy bay lần đầu | Hỏi bác sĩ nếu có bệnh tim mạch, huyết áp; xin hỗ trợ xe lăn ở sân bay nếu cần | Chọn chặng bay ngắn trong nước |
| Gặp lại bạn cũ | Bạn cũ cũng đã cao tuổi, có thể không đi lại được | Gọi video trước, gặp ở nhà một bên |
| Ăn lại món xưa | Chế độ ăn theo bệnh (tiểu đường, huyết áp) | Nấu khẩu phần nhỏ, điều chỉnh cách nấu theo lời khuyên bác sĩ |
Đừng để chuyện sức khoẻ thành lý do hoãn mãi. Hầu hết điều ước đều có một phiên bản vừa sức. Về quê cũ không được thì con cháu có thể đi thay, quay video, chụp ảnh từng góc làng mang về kể.
Chia việc cho con cháu
Một điều ước của ông bà là dịp tốt để nhiều thế hệ cùng làm. Ví dụ với điều ước "về thăm làng cũ":
- Con lớn: lo xe, chỗ nghỉ, lịch trình, liên hệ họ hàng ở quê.
- Cháu tuổi học sinh: tìm hiểu trước về làng (hỏi ông bà, tìm trên mạng), chuẩn bị máy ảnh hoặc điện thoại để ghi lại.
- Cháu nhỏ: vẽ một bức tranh tặng ông bà, chuẩn bị vài câu hỏi muốn hỏi ông bà khi về.
- Người ở xa: góp một phần chi phí, gọi video trong ngày về quê.
Cháu nhỏ thường rất hào hứng với vai "phóng viên nhí": cầm điện thoại ghi lại lời ông bà kể tại chỗ. Đó vừa là cách giúp ông bà kể chuyện, vừa là cách cháu hiểu về gốc gác của mình.
Ghi lại để thành kỷ niệm chung
Sau khi điều ước thành, đừng để nó chỉ nằm trong điện thoại. Vài cách giữ lại:
- In mười đến hai mươi tấm ảnh đẹp nhất, làm một cuốn album nhỏ tặng ông bà.
- Ghi âm hoặc quay lại lời ông bà kể, lưu ở chỗ cả nhà truy cập được.
- Cháu viết một bài văn hoặc vẽ tranh kể lại chuyến đi.
- Ghi ngày và một dòng ngắn vào cuốn sổ gia đình.
Khi điều ước không làm được
Có những điều ước không còn làm được: người bạn cũ đã mất, ngôi làng đã đổi khác hoàn toàn, sức khoẻ không cho phép đi xa. Khi đó, lắng nghe ông bà kể là một cách thực hiện điều ước. Hỏi kỹ, ghi lại, hỏi thêm chi tiết. Nhiều ông bà thấy được kể và được nghe là đã nhẹ lòng.
Nếu ông bà có dấu hiệu buồn bã kéo dài, thu mình, ăn ngủ kém, hay nói những câu như không còn muốn sống, hãy đưa ông bà đi khám và nói chuyện với bác sĩ. Đây là những dấu hiệu cần được chú ý ở người cao tuổi.
Bắt đầu từ tuần này
- Lần tới gặp hoặc gọi cho ông bà, hỏi một trong các câu ở bảng trên trong lúc đang làm việc khác cùng nhau.
- Ghi lại tất cả những gì ông bà nhắc, kể cả điều nghe có vẻ nhỏ.
- Bàn với anh chị em để chọn một điều ước làm trong ba tháng tới.
- Hỏi bác sĩ của ông bà nếu điều ước cần đi xa hay vận động nhiều.
- Giao cho mỗi người một việc, kể cả cháu nhỏ.
Điều ông/bà ước: ______. Phiên bản vừa sức: ______. Làm vào khoảng: ______. Người lo chính: ______. Cháu phụ trách: ______. Cách ghi lại: ______.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao để ông bà nói ra điều mình mong muốn?
Hỏi cụ thể và gắn với kỷ niệm, như hồi trẻ muốn đi đâu, muốn ăn lại món gì, muốn gặp lại ai. Hỏi trong lúc đang làm việc khác cùng nhau như xem ảnh cũ hay nhặt rau thường giúp ông bà kể tự nhiên hơn.
Ông bà lớn tuổi có nên đi du lịch xa không?
Tuỳ sức khoẻ của từng người. Nên hỏi bác sĩ đang theo dõi ông bà trước khi đi, nhất là khi có bệnh tim mạch hoặc huyết áp. Chia chặng ngắn, có người đi kèm và mang đủ thuốc là những điều cần chuẩn bị.
Người cao tuổi thường ước những gì?
Hay gặp là về thăm quê cũ, gặp lại bạn bè xưa, học một điều mới như dùng điện thoại, để lại công thức món ăn hay chuyện đời mình, và một trải nghiệm lần đầu như đi máy bay hay ngắm biển.
Cháu nhỏ có thể giúp ông bà thực hiện điều ước thế nào?
Cháu có thể làm phóng viên nhí ghi lại lời ông bà kể, vẽ tranh tặng, chuẩn bị câu hỏi, hoặc dạy ông bà dùng điện thoại. Những việc này giúp ông bà vui và giúp cháu hiểu về gia đình mình.
Điều ước của ông bà không làm được nữa thì sao?
Hãy lắng nghe ông bà kể kỹ về điều đó và ghi lại, hoặc tìm một phiên bản khác như con cháu đi thay rồi quay video mang về. Nhiều ông bà thấy được kể và được lắng nghe đã là một cách điều ước được đáp lại.
