Quay lại một ước mơ cũ sau nhiều năm là hoàn toàn làm được, với điều kiện bạn không cố nhặt nó lên đúng như hồi trước. Cách chắc nhất là ngồi xuống viết lại ước mơ đó bằng hoàn cảnh hôm nay, tìm điều đã khiến nó dừng lại, rồi chọn một bước thử nhỏ trong vòng hai tuần thay vì một lời hứa lớn.
Bài này đi qua những câu hỏi nên tự trả lời trước khi quay lại, bảng so sánh "mình khi đó" với "mình bây giờ", một lịch bốn tuần để thử lại, và những vấp váp hay gặp ở người quay lại ước mơ cũ: đàn piano bỏ từ năm lớp 8, chuyện viết lách gác lại khi đi làm, tấm bằng đại học còn dang dở.
Vì sao ước mơ cũ hay quay về
Ước mơ cũ thường trở lại vào những lúc đời sống đổi nhịp: con vào lớp 1, chuyển chỗ làm, một sinh nhật tròn số, dọn nhà và thấy lại cây đàn, cuốn sổ vẽ, bộ hồ sơ du học cũ. Nhà nghiên cứu Hengchen Dai, Katherine Milkman và Jason Riis gọi hiện tượng gần với chuyện này là "hiệu ứng khởi đầu mới" (fresh start effect, 2014): người ta dễ bắt đầu thay đổi vào các mốc như đầu tuần, đầu tháng, đầu năm, sinh nhật, vì mốc đó cho cảm giác tách mình khỏi "phiên bản cũ".
Nói cách khác, việc một ước mơ cũ gõ cửa đúng dịp sinh nhật hay đầu năm không có gì lạ. Nó là cơ hội tốt để bắt đầu lại, miễn là bạn dùng mốc đó để làm một việc cụ thể, không chỉ để cảm thấy hào hứng vài ngày.
Năm câu hỏi trước khi nhặt lại
Đừng vội mua lại bộ màu hay đăng ký khoá học đắt tiền. Hãy dành nửa tiếng, một tờ giấy, trả lời năm câu sau. Câu trả lời sẽ cho biết bạn đang quay lại cái gì.
- Hồi đó mình muốn điều này vì sao? Ghi lý do thật, kể cả lý do không đẹp, như "để bố mẹ khen" hay "vì bạn thân cũng học".
- Điều gì đã làm nó dừng lại? Hết tiền, hết thời gian, bị chê, chuyển nhà, hay chỉ là dần dần quên?
- Điều đó còn đúng không? Một số rào cản đã biến mất (bây giờ có thu nhập riêng), số khác vẫn còn (vẫn thiếu thời gian).
- Bây giờ mình muốn nó vì sao? Lý do mới thường khác lý do cũ. Người học đàn lại ở tuổi 35 hiếm khi muốn đi thi, mà muốn có một giờ yên trong ngày.
- Phiên bản nào của ước mơ hợp với đời mình hôm nay? Không phải phiên bản mười năm trước, cũng chưa phải phiên bản lý tưởng nhất.
Nếu câu 4 không có câu trả lời, hoặc câu trả lời chỉ là "vì tiếc", hãy đọc thêm phần cuối bài về chuyện phân biệt nhớ tiếc với muốn thật.
Mình khi đó và mình bây giờ
Quay lại ước mơ cũ, nhiều người bị sốc vì thấy mình chậm hơn, cứng tay hơn, quên nhiều hơn. Nhưng thường họ cũng có những thứ trước đây không có. Bảng dưới đây giúp nhìn cả hai mặt.
| Khía cạnh | Hồi đó | Bây giờ |
|---|---|---|
| Thời gian | Nhiều giờ rảnh nhưng bị xếp lịch bởi người lớn | Ít giờ hơn nhưng tự quyết được giờ nào dành cho việc gì |
| Tiền | Phụ thuộc gia đình | Có thể tự chi cho một khoá học, một dụng cụ vừa phải |
| Kỹ năng | Trí nhớ nhanh, tay quen | Kỹ năng cũ mai một một phần, nhưng biết cách tự học, tự tra cứu |
| Áp lực | Thi cử, điểm số, so với bạn cùng lớp | Không ai chấm điểm, có thể làm vì thích |
| Hiểu bản thân | Chưa rõ mình hợp với gì | Biết mình làm tốt giờ nào, kiểu học nào hợp |
Điền bảng này cho riêng ước mơ của bạn. Cột "bây giờ" thường dài hơn mình nghĩ.
Ba kiểu quay lại thường gặp
Quay lại một kỹ năng: đàn, vẽ, ngoại ngữ, bơi
Đây là kiểu dễ nhất vì kỹ năng không mất hết. Người từng học đàn vài năm thường đọc lại được nốt sau vài tuần, dù ngón tay còn vụng. Cái khó là chịu được giai đoạn đầu khi mình chơi kém hơn hồi 14 tuổi. Mẹo: chọn một bản nhạc, một bức vẽ, một đoạn hội thoại đơn giản hơn mức mình từng làm được, làm cho xong, rồi mới nâng dần.
Quay lại một việc dang dở: tấm bằng, cuốn sách, dự án
Với tấm bằng đại học, văn bằng hai, chương trình vừa làm vừa học, quy định nhận lại tín chỉ cũ, thời hạn bảo lưu khác nhau theo từng trường và thay đổi theo năm. Việc đầu tiên là gọi hoặc đến phòng đào tạo của trường, mang theo bảng điểm cũ, hỏi rõ cái gì còn dùng được. Với cuốn sách viết dở, đọc lại bản cũ một lượt, ghi ra ba điều mình vẫn thích và ba điều muốn bỏ, rồi quyết định viết tiếp hay viết lại từ đầu.
Quay lại một nơi chốn hoặc một chuyến đi
"Hồi sinh viên mình định đi Tây Bắc mà chưa đi." Ước mơ kiểu này ít đòi kỹ năng, chủ yếu cần thời gian và tiền. Cách làm là đổi nó ra con số: mấy ngày, đi với ai, khoảng bao nhiêu tiền (tự kiểm tra giá tại thời điểm đi), rồi chọn tháng. Một chuyến đi có ngày cụ thể trên lịch khác hẳn một chuyến đi "khi nào rảnh".
Lịch bốn tuần để thử lại
Thay vì hứa "từ nay mình sẽ…", hãy cho mình bốn tuần thử. Hết bốn tuần mới quyết có đi tiếp không. Cách này giảm áp lực và cho bạn dữ liệu thật về việc ước mơ cũ còn hợp không.
| Tuần | Việc chính | Thời lượng gợi ý |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Gom lại đồ nghề cũ hoặc mượn, tìm một tài liệu cơ bản, làm thử một buổi | 2 buổi, mỗi buổi 30 phút |
| Tuần 2 | Chọn một mục tiêu nhỏ làm xong trong tuần: một bản nhạc ngắn, một bức ký hoạ, một trang viết | 3 buổi, mỗi buổi 30 phút |
| Tuần 3 | Tìm một người cùng sở thích hoặc một nhóm nhỏ để hỏi, xem, học | 1 buổi gặp hoặc 1 buổi học |
| Tuần 4 | Làm lại thứ đã làm ở tuần 2, so sánh, rồi tự hỏi: mình có muốn tiếp không | 2–3 buổi |
Nếu sau tuần 4 bạn vẫn muốn tiếp, đó là tín hiệu tốt. Lúc đó mới nên chi tiền cho dụng cụ tốt hơn hay khoá học dài hơn. Ở đây có thể dùng một câu "nếu… thì…" kiểu Peter Gollwitzer đã nghiên cứu: "Nếu tối thứ Ba và thứ Năm con đã ngủ trước 9 giờ, thì mình ngồi vào đàn 30 phút". Gắn việc mới vào một tình huống có sẵn giúp nó dễ xảy ra hơn.
Những vấp váp hay gặp
So mình với chính mình hồi trẻ
"Hồi lớp 9 mình đàn bài này trôi lắm." Có thể đúng, nhưng hồi đó bạn tập mỗi ngày một tiếng và có thầy kèm. So với chính mình tuần trước thì công bằng hơn. Ghi lại một đoạn thu âm, một bức ảnh bản vẽ ở tuần đầu, để cuối tháng nhìn lại.
Mua đồ trước khi chắc mình muốn
Cảm giác hào hứng khi quay lại rất dễ biến thành một giỏ hàng đầy. Đàn mới, máy ảnh mới, bộ màu đắt tiền. Nhiều thứ trong số đó sẽ nằm góc nhà nếu ước mơ không đi tiếp. Mượn, thuê, mua cũ, hoặc dùng lại đồ cũ trong bốn tuần đầu.
Kể với mọi người quá sớm
Một nghiên cứu nhỏ của Gollwitzer và cộng sự năm 2009 gợi ý rằng khi người ta tuyên bố công khai một ý định gắn với bản sắc ("mình sẽ trở thành người viết văn"), lời khen nhận được có thể làm họ thấy như đã đạt một phần và bớt nỗ lực. Đây là nghiên cứu với mẫu nhỏ, chưa phải quy luật chắc chắn. Nhưng nó gợi ý một cách làm an toàn: kể với một hai người sẽ hỏi lại bạn về tiến độ cụ thể, thay vì đăng lên mạng để nhận lời khen.
Tiếc thời gian đã mất
"Giá mà mình không bỏ từ hồi đó." Câu này có thể kéo bạn vào vòng tiếc nuối và làm bạn bỏ lần nữa. Thời gian đã qua không lấy lại được, nhưng nó cũng đã cho bạn những thứ ở cột "bây giờ" trong bảng phía trên. Lần quay lại này chỉ cần tốt hơn lần dừng lại trước.
Phân biệt nhớ tiếc với muốn thật
Không phải ước mơ cũ nào gõ cửa cũng nên quay lại. Đôi khi thứ bạn nhớ là cảm giác tuổi trẻ, bạn bè, một thời ít lo, chứ không phải bản thân việc đó. Vài dấu hiệu giúp phân biệt:
- Bạn nghĩ nhiều về con người mình khi đó hơn là về việc mình làm: có thể là nhớ tiếc.
- Bạn hình dung được rõ một buổi tối mình làm việc đó ngay trong căn nhà hiện tại: nhiều khả năng là muốn thật.
- Sau hai buổi thử, bạn thấy nhẹ nhõm khi dừng: có thể ước mơ này đã xong vai trò của nó.
- Sau hai buổi thử, bạn nghĩ tới buổi thứ ba trong lúc rửa bát: muốn thật.
Nếu là nhớ tiếc, đó cũng là một phát hiện tốt. Bạn có thể giữ ước mơ cũ như một kỷ niệm, viết lại vài dòng về nó, và dành chỗ cho điều mới. Nếu dạo này bạn thấy không còn muốn gì, buồn bã kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, hãy nói với người thân và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trước khi tự ép mình vào một kế hoạch mới.
Bắt đầu từ tuần này
- Lấy một tờ giấy, trả lời năm câu hỏi ở trên. Không cần đẹp, chỉ cần thật.
- Tìm lại một món đồ gắn với ước mơ cũ (cây đàn, cuốn sổ, bảng điểm) và đặt nó ở chỗ nhìn thấy hằng ngày.
- Ghi lịch hai buổi 30 phút trong tuần này cho buổi thử đầu tiên, kèm một câu "nếu… thì…".
- Chọn một người để kể và hẹn họ hỏi lại bạn sau bốn tuần.
- Điền mẫu sau và dán vào sổ:
Ước mơ cũ của mình là ______. Nó dừng lại năm ______ vì ______. Bây giờ mình muốn quay lại vì ______. Phiên bản hợp với đời mình hôm nay là ______. Bước đầu tiên: vào ngày ______, mình sẽ ______ trong 30 phút.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì quá muộn để quay lại ước mơ cũ?
Phần lớn ước mơ về kỹ năng, học tập, du lịch, viết lách không có tuổi giới hạn rõ ràng. Một số nghề có giới hạn tuổi tuyển dụng hoặc yêu cầu sức khoẻ, khi đó có thể giữ phần cốt lõi của ước mơ dưới hình thức khác. Câu hỏi hữu ích hơn "có muộn không" là "phiên bản nào làm được với mình hôm nay".
Học lại đàn piano sau mười năm có khó không?
Người đã học vài năm thường nhớ lại cách đọc nốt và tư thế tay khá nhanh, nhưng ngón tay cần vài tuần để linh hoạt lại. Nên bắt đầu bằng bài dễ hơn trình độ cũ, tập ngắn và đều. Có thầy hướng dẫn vài buổi đầu giúp tránh sai tư thế.
Có nên quay lại học đại học dang dở không?
Trước khi quyết, hãy liên hệ phòng đào tạo của trường cũ để biết tín chỉ nào còn được công nhận và quy định hiện hành, vì mỗi trường mỗi năm một khác. Sau đó tính thời gian, chi phí và lý do mình cần tấm bằng. Hỏi thêm người đang học hệ vừa làm vừa học để biết nhịp thật.
Hiệu ứng khởi đầu mới là gì?
Đây là phát hiện của Hengchen Dai, Katherine Milkman và Jason Riis công bố năm 2014: người ta dễ bắt đầu một thay đổi tích cực vào các mốc như đầu tuần, đầu tháng, đầu năm hay sinh nhật. Các mốc này tạo cảm giác tách khỏi phiên bản cũ của mình. Có thể tận dụng bằng cách hẹn bước đầu tiên đúng vào một mốc như vậy.
Làm sao biết mình thật sự muốn hay chỉ tiếc nuối?
Hãy thử làm việc đó vài buổi ngay trong đời sống hiện tại. Nếu sau buổi thử bạn tự nghĩ tới buổi tiếp theo, đó là muốn thật. Nếu bạn chỉ nhớ con người mình hồi đó mà thấy nhẹ nhõm khi dừng, nhiều khả năng đó là nỗi nhớ một thời.