Ước mơ mới có thể nảy ra ở bất kỳ tuổi nào, và thường không đến như một tia chớp mà lộ ra qua những dấu hiệu nhỏ: thứ khiến bạn tò mò lặp đi lặp lại, việc làm quên giờ, cảm giác ghen tị nhẹ với một người cụ thể. Để nhận ra điều mình thật muốn, cách hiệu quả là ghi lại các dấu hiệu đó trong vài tuần rồi thử một bước nhỏ, thay vì ngồi chờ "biết mình muốn gì" rồi mới làm.
Bài này gợi ý sáu dấu hiệu đáng để ý, một cuốn "sổ tò mò" ba mươi ngày, vài câu hỏi giúp tách điều mình muốn với điều người khác muốn cho mình, và cách thử một ước mơ mới trước khi đặt nhiều công sức.
Vì sao khó biết mình muốn gì
Nhiều người, ở tuổi 16 hay 46, đều có lúc thấy trống: không ghét gì, nhưng cũng không thấy háo hức điều gì. Có vài lý do hay gặp:
- Quen làm theo kỳ vọng: học theo ngành cha mẹ chọn, làm việc theo lộ trình công ty, nên ít khi phải tự hỏi.
- Quá bận: không còn khoảng trống để tò mò.
- Sợ chọn sai: nên thà không muốn gì còn hơn muốn rồi không làm được.
- Tưởng ước mơ phải lớn: bỏ qua những mong muốn nhỏ vì nghĩ "cái này đâu phải ước mơ".
Cần phân biệt trạng thái này với trầm cảm. Nếu cảm giác không muốn gì đi kèm buồn bã gần như cả ngày, mất ngủ, mệt mỏi, mất hứng với cả những thứ trước kia rất thích, kéo dài nhiều tuần, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trước. Phần còn lại của bài dành cho khi bạn đơn giản là chưa rõ hướng.
Sáu dấu hiệu của một điều mình thật muốn
1. Tò mò lặp lại
Bạn bấm vào những video về cùng một chủ đề nhiều lần trong tháng. Bạn dừng lại ở cùng một quầy sách. Một chủ đề quay lại nhiều lần thường đáng chú ý hơn một cơn hứng thú mạnh nhưng một lần.
2. Quên giờ
Có việc làm bạn ngẩng lên đã thấy trôi qua hai tiếng. Nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi gọi trạng thái đắm vào việc đang làm là "dòng chảy" (flow), mô tả trong sách xuất bản năm 1990. Việc gây ra trạng thái này thường là manh mối tốt.
3. Ghen tị có địa chỉ
Ghen tị chung chung ("ai cũng sướng hơn mình") ít thông tin. Nhưng ghen tị cụ thể ("mình thấy chạnh lòng khi chị ấy kể đang học làm gốm") thường chỉ ra một điều mình muốn mà chưa dám nói.
4. Câu "giá mà" xuất hiện nhiều
"Giá mà mình biết bơi." "Giá mà mình nói được tiếng Nhật." Ghi lại các câu "giá mà" trong vài tuần, chúng thường xoay quanh vài chủ đề.
5. Việc bạn làm khi không ai bắt
Ngày nghỉ, không có kế hoạch, bạn tự nhiên làm gì? Sắp xếp lại nhà, đọc về lịch sử, ra vườn, nấu món mới? Đó là hướng tự nhiên của bạn.
6. Điều bạn hay được hỏi ý kiến
Bạn bè hay hỏi bạn chỗ ăn ngon, cách chụp ảnh, chuyện chọn đồ cho trẻ con? Thứ người khác tìm đến bạn để hỏi đôi khi là thứ bạn có năng khiếu mà chưa để ý.
Sổ tò mò ba mươi ngày
Thay vì cố nghĩ ra ước mơ, hãy thu thập dữ liệu. Trong ba mươi ngày, mỗi tối dành năm phút ghi vào một cuốn sổ nhỏ theo mẫu dưới.
| Mục | Ghi gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Điều tò mò hôm nay | Thứ bạn muốn biết thêm | Vì sao bánh mì Việt có vỏ giòn |
| Lúc quên giờ | Việc gì, bao lâu | Sửa lại cái kệ, khoảng 90 phút |
| Câu "giá mà" | Nguyên văn | Giá mà mình vẽ được cái cây cho ra cây |
| Ghen tị nhẹ | Với ai, về chuyện gì | Bạn cũ đăng ảnh đi bộ đường núi |
| Năng lượng | Sau việc gì thấy tỉnh táo, sau việc gì thấy kiệt | Tỉnh sau khi dạy em học; kiệt sau buổi họp dài |
Hết ba mươi ngày, đọc lại toàn bộ sổ bằng bút màu. Gạch chân những gì xuất hiện từ ba lần trở lên. Thường sẽ lộ ra hai đến bốn chủ đề. Đó là ứng viên cho ước mơ mới.
Của mình hay của người khác
Khi đã có vài ứng viên, hãy đặt từng cái qua bốn câu hỏi. Mục đích là tách điều bạn muốn với điều bạn nghĩ mình "nên" muốn.
- Nếu không ai biết mình làm việc này, mình có còn muốn làm?
- Nếu không đăng lên mạng được, mình có còn muốn?
- Nếu cha mẹ, bạn đời không có ý kiến gì, mình có chọn nó?
- Phần nào của việc này mình muốn làm, phần nào chỉ muốn có kết quả?
Câu thứ tư đặc biệt quan trọng. Muốn "có thân hình khoẻ" khác với muốn "tập thể thao". Muốn "là người nói tiếng Anh giỏi" khác với muốn "học tiếng Anh". Ước mơ bền nhất thường là ước mơ mà bạn thích cả quá trình, không chỉ đích đến.
Ở mỗi độ tuổi, ước mơ mới hay đến từ đâu
| Giai đoạn | Nguồn ước mơ mới hay gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Học sinh | Môn học bất ngờ thấy hay, thầy cô truyền cảm hứng, sách, câu lạc bộ | Ước mơ đổi liên tục là bình thường; khuyến khích thử, không ép chọn sớm |
| Sinh viên, mới đi làm | Công việc thực tế khác với tưởng tượng, người đồng nghiệp đi trước | Thấy ngành đã chọn không hợp không có nghĩa phải bỏ ngay; thử tìm hướng khác trong ngành |
| Có con nhỏ | Chính việc nuôi con mở ra mối quan tâm mới: nấu ăn, giáo dục, sức khoẻ | Thời gian ít, nên chọn ước mơ chia được thành phần rất nhỏ |
| Trung niên | Thứ từng gác lại, kỹ năng tích luỹ được muốn chia sẻ | Kinh nghiệm sống giúp chọn chính xác hơn tuổi trẻ |
| Tuổi già | Thời gian rảnh, mong muốn để lại điều gì đó, học điều chưa từng học | Chú ý sức khoẻ; hỏi bác sĩ với ước mơ cần vận động mạnh |
Thử trước khi tin
Khi một ứng viên nổi lên, đừng vội gọi nó là "ước mơ cả đời". Cho nó một lần thử nhỏ, chi phí thấp, trong hai tuần:
- Muốn làm gốm: tham gia một buổi học thử ở xưởng, thay vì mua bàn xoay.
- Muốn đi bộ đường dài: đi một cung ngắn gần nhà nửa ngày cùng người có kinh nghiệm.
- Muốn học tiếng Nhật: học bảng chữ cái trong hai tuần bằng tài liệu miễn phí.
- Muốn làm vườn: trồng ba chậu rau thơm ở ban công.
Sau lần thử, tự hỏi: mình có muốn làm lần thứ hai không? Nếu có, đó là tín hiệu tốt hơn bất kỳ bài trắc nghiệm nào. Nếu không, gạch đi và thử ứng viên tiếp theo. Mỗi lần gạch là một lần biết mình rõ hơn.
Đừng chờ một ước mơ "đủ lớn"
Nhiều người không nhận ra ước mơ mới vì nó nhỏ: muốn nấu được món canh bà nội nấu, muốn tự đi xe máy về quê một lần, muốn đọc hết một bộ sách. Những ước mơ này hoàn toàn đáng làm. Chúng cũng thường mở ra ước mơ khác: người muốn nấu món canh của bà có thể kết thúc bằng một cuốn sổ công thức gia đình cho cả họ.
Bắt đầu từ tuần này
- Mua hoặc tìm một cuốn sổ nhỏ, bắt đầu sổ tò mò ba mươi ngày từ tối nay.
- Viết ra ba câu "giá mà" bạn nhớ mình đã nói gần đây.
- Nghĩ về một người bạn hơi ghen tị gần đây, và ghi chính xác là ghen tị chuyện gì.
- Chọn một ngày cuối tuần, không lên kế hoạch gì, và để ý mình tự nhiên làm gì.
Điều mình tò mò nhiều lần gần đây là ______. Việc làm mình quên giờ là ______. Lần thử nhỏ mình sẽ làm trong hai tuần tới là ______, vào ngày ______.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình thực sự muốn gì?
Hãy ghi lại trong vài tuần những thứ khiến bạn tò mò lặp lại, việc làm bạn quên giờ và những lần ghen tị nhẹ với ai đó về một chuyện cụ thể. Các chủ đề lặp lại nhiều lần thường là manh mối. Sau đó thử một bước nhỏ để kiểm tra, thay vì chỉ suy nghĩ.
Không có ước mơ gì có sao không?
Nhiều người trải qua giai đoạn chưa rõ mình muốn gì, nhất là khi bận rộn hoặc quen làm theo kỳ vọng. Tuy vậy, nếu kèm buồn bã kéo dài, mất ngủ, mất hứng với mọi thứ trong nhiều tuần, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý vì đó có thể là dấu hiệu sức khoẻ tinh thần.
Trạng thái dòng chảy (flow) là gì?
Đây là khái niệm của nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi, chỉ trạng thái đắm vào việc đang làm đến mức quên thời gian. Việc gây ra trạng thái này thường là việc vừa đủ thử thách với kỹ năng của mình. Để ý những lúc như vậy giúp nhận ra điều mình thích làm.
Lớn tuổi rồi có nên bắt đầu ước mơ mới?
Có. Ước mơ mới về học tập, sáng tạo, du lịch, làm vườn hay viết lách đều có thể bắt đầu ở tuổi nào. Với những ước mơ cần vận động mạnh, nên hỏi bác sĩ trước và bắt đầu từ mức nhẹ.
Ước mơ là của mình hay do người khác áp đặt?
Thử tự hỏi nếu không ai biết, không đăng được lên mạng và không ai có ý kiến, mình có còn muốn làm việc đó không. Nếu câu trả lời vẫn là có, nhiều khả năng đó là mong muốn của chính bạn.