Danh sách điều ước biến thành danh sách check-in khi mục đích của mỗi dòng chuyển từ "được trải qua" sang "được người khác thấy mình đã tới": đi để chụp đúng góc ảnh đang thịnh hành, gạch điểm đến thật nhanh để đăng, chọn điều ước theo xu hướng thay vì theo lòng mình. Dấu hiệu dễ nhận nhất là cảm giác trống rỗng sau khi đăng ảnh, dù chuyến đi "đã xong". Cách sửa không phải bỏ mạng xã hội, mà là đặt lại câu hỏi "mình muốn điều này vì sao".
Check-in đã thay đổi danh sách điều ước thế nào
Trước khi có điện thoại thông minh, danh sách điều muốn làm thường là chuyện riêng, ghi trong sổ hoặc giữ trong đầu. Từ khi chia sẻ ảnh trở thành thói quen hằng ngày, nhiều điều ước có thêm một khán giả. Điều đó có mặt tốt: thấy bạn bè đi đâu, mình biết thêm nơi đẹp; thấy người khác học đàn, mình có thêm động lực.
Nhưng khán giả cũng có thể lặng lẽ thay đổi cách mình chọn. Một nơi được đưa vào danh sách vì "ai cũng tới", một hoạt động được chọn vì "lên ảnh đẹp". Danh sách dần giống nhau giữa những người khác hẳn nhau. Và khi danh sách giống nhau, nó không còn nói gì về con người riêng của mình.
Năm dấu hiệu danh sách đã đổi mục đích
- Bạn biết chính xác góc chụp trước khi biết nơi đó có gì. Cả chuyến đi xoay quanh việc lấy được tấm ảnh giống tấm ảnh đã thấy trên mạng.
- Thời gian ở nơi đó ngắn hơn thời gian chỉnh ảnh.
- Bạn thấy chưa "xong" nếu chưa đăng. Trải nghiệm có thật nhưng chưa được tính.
- Lượt thích ảnh hưởng tới cảm xúc về chuyến đi. Ít người tương tác thì chuyến đi bỗng kém vui.
- Danh sách thay đổi theo xu hướng mỗi mùa. Điều ước cũ bị gạt đi vì "không còn hot".
Có một hai dấu hiệu là bình thường. Ai cũng thích ảnh đẹp và thích được bạn bè chúc mừng. Đáng suy nghĩ khi gần như mọi dòng trong danh sách đều mang những dấu hiệu này.
So sánh với người khác: điều nên biết
Từ năm 1954, nhà tâm lý học Leon Festinger đã đưa ra lý thuyết so sánh xã hội: con người có xu hướng tự đánh giá mình bằng cách so với người khác. Mạng xã hội không tạo ra xu hướng đó, nhưng làm cho việc so sánh diễn ra liên tục và với rất nhiều người cùng lúc.
Một điểm hay bị quên: những gì người khác đăng là phần đẹp nhất đã được chọn lọc. Bạn thấy tấm ảnh bình minh trên đỉnh núi, không thấy hai tiếng leo trong mưa phùn, hay ba lần dậy sớm mà mây mù không thấy gì. Đem cả đời sống thật của mình so với những khoảnh khắc được chọn của người khác, cảm giác "mình chưa đủ" gần như không tránh được.
Các nghiên cứu về mối liên hệ giữa mạng xã hội và cảm xúc cho kết quả không đồng nhất. Có nghiên cứu thấy liên hệ với cảm giác ghen tị, buồn bã ở một số người, có nghiên cứu thấy tác động rất nhỏ. Điều chắc chắn hơn: cách mình dùng quan trọng hơn việc dùng hay không dùng.
Câu hỏi để lọc lại từng dòng trong danh sách
Với mỗi điều ước, hãy hỏi:
- Nếu không được chụp ảnh, không được kể với ai, mình có còn muốn làm không? Nếu có, đó là điều ước của mình. Nếu không, nó có thể là điều ước của khán giả.
- Mình muốn điều này từ khi nào? Điều ước có từ lâu, trước khi thấy nó trên mạng, thường bền hơn.
- Mình muốn trải qua cảm giác gì? Nếu câu trả lời là "yên bình", có thể có nơi yên bình hơn điểm check-in đông người.
- Sau mười năm, mình muốn nhớ gì về chuyện này? Một tấm ảnh, hay một buổi chiều với người thân?
Không cần gạch những điều ước "của khán giả". Chỉ cần biết rõ nó là loại nào, để không đặt chúng lên trước những điều ước thật sự của mình.
Chia sẻ mà không biến điều ước thành màn trình diễn
Đăng ảnh không có gì sai. Vài cách giữ cho chia sẻ phục vụ mình chứ không ngược lại:
| Thói quen dễ gặp | Thay bằng |
|---|---|
| Đăng ngay tại chỗ, chờ lượt thích trong lúc còn đang ở đó | Chụp xong cất máy, tối về hoặc vài ngày sau mới đăng |
| Chụp hàng trăm tấm để chọn một | Tự đặt giới hạn số ảnh, dành phần còn lại để nhìn bằng mắt |
| Đăng cho mọi người | Gửi riêng cho vài người thân, hoặc đăng ở chế độ bạn bè thân |
| Chỉ ghi lại bằng ảnh | Thêm vài dòng viết tay về cảm xúc, câu chuyện đi kèm |
| Đi theo lịch trình check-in dày đặc | Chọn ít điểm hơn, ở lâu hơn mỗi nơi |
Một thử nghiệm đơn giản: làm trọn một điều ước mà không đăng gì cả. Để ý xem cảm giác sau đó khác gì so với những lần đăng.
Khi xu hướng có ích
Xu hướng trên mạng không phải lúc nào cũng xấu. Nó có thể giới thiệu một làng nghề sắp mai một, một cung đường đẹp mình chưa từng nghe, một cuốn sách cũ được đọc lại. Câu hỏi không phải là "điều ước này có từ mạng xã hội không", mà là "mình đã biến nó thành của mình chưa". Đọc thêm về nơi đó, hiểu lịch sử của nó, đi vào thời điểm vắng người, nói chuyện với người dân — những việc này biến một điểm check-in thành một trải nghiệm riêng.
Cũng cần nghĩ tới nơi mình đến. Một số điểm trở nên quá tải khi nổi tiếng trên mạng: ruộng bị giẫm nát, rác thải tăng, người dân bị làm phiền. Đi có trách nhiệm là một phần của điều ước đẹp.
Nói chuyện với con tuổi teen
Với học sinh lớn, áp lực "phải có ảnh đẹp như bạn" có thể rất thật. Cha mẹ không cần cấm, cũng không nên chê. Có thể hỏi con những câu như "con thích nơi đó vì nó đẹp hay vì bạn bè đều tới?", "nếu không chụp ảnh thì con có muốn đi không?". Kể cho con nghe một chuyến đi của chính cha mẹ không có ảnh nào mà vẫn nhớ mãi. Khi thấy con buồn bã kéo dài, thu mình, ngủ không ngon vì chuyện trên mạng, nên nói chuyện với thầy cô và tìm chuyên gia tâm lý.
Bắt đầu từ tuần này
- Đọc lại danh sách điều ước của bạn và đánh dấu những dòng bạn biết tới qua mạng xã hội.
- Với mỗi dòng đó, trả lời câu hỏi: "Nếu không được chụp ảnh, mình có còn muốn không?"
- Chọn một điều ước bạn đã muốn từ lâu, trước khi thấy nó trên mạng, và đưa lên đầu danh sách.
- Lần làm điều ước tới, thử không đăng gì trong ít nhất ba ngày. Viết vài dòng tay thay vì chú thích ảnh.
Mẫu điền: "Mình muốn ___ không phải vì ___ mà vì mình muốn cảm thấy ___."
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết điều ước là của mình hay chỉ vì thấy trên mạng?
Hãy hỏi: nếu không được chụp ảnh và không kể với ai, mình có còn muốn làm không? Hỏi thêm mình muốn điều này từ khi nào và muốn cảm thấy gì khi làm. Điều ước có từ trước khi thấy trên mạng và vẫn hấp dẫn khi không ai biết thường là điều ước thật của mình.
So sánh xã hội là gì?
So sánh xã hội là xu hướng tự đánh giá bản thân bằng cách so với người khác, được nhà tâm lý học Leon Festinger đưa ra năm 1954. Mạng xã hội khiến việc so sánh diễn ra liên tục, trong khi những gì người khác đăng thường là phần đẹp nhất đã được chọn lọc.
Có nên đăng ảnh khi thực hiện điều ước không?
Đăng ảnh không có gì sai. Để chia sẻ phục vụ mình, có thể chụp xong cất máy rồi đăng sau, giới hạn số ảnh, gửi riêng cho người thân và thêm vài dòng viết tay về câu chuyện đi kèm.
Mạng xã hội có làm người ta buồn hơn không?
Các nghiên cứu cho kết quả không đồng nhất: có nghiên cứu thấy liên hệ với cảm giác ghen tị, buồn bã ở một số người, có nghiên cứu thấy tác động nhỏ. Cách dùng quan trọng hơn chuyện dùng hay không. Nếu buồn bã kéo dài, nên gặp chuyên gia tâm lý.
