Pinocchio là chú bé người gỗ trong tiểu thuyết Những cuộc phiêu lưu của Pinocchio của nhà văn Ý Carlo Collodi, đăng báo từ năm 1881 và in thành sách năm 1883. Điều ước lớn nhất của Pinocchio là trở thành một cậu bé thật. Trong nguyên tác, điều ước ấy không thành nhờ phép lạ một đêm, mà nhờ cậu bé gỗ dần biết thương người, biết làm việc để chăm cha. Bản phim hoạt hình Disney năm 1940 đổi nhiều chi tiết, nhất là thêm cảnh ước dưới ngôi sao.
Tác giả và cuốn sách
Carlo Collodi là bút danh của Carlo Lorenzini (1826–1890), nhà văn, nhà báo người Florence. Truyện Pinocchio đăng từng kỳ trên một tờ báo thiếu nhi ở Rome từ năm 1881, ban đầu dừng ở cảnh Pinocchio bị treo lên cây, rồi theo yêu cầu của độc giả nhỏ tuổi mới được viết tiếp. Năm 1883 truyện in thành sách và trở thành một trong những tác phẩm văn học Ý được dịch ra nhiều thứ tiếng nhất. Ở Việt Nam, truyện có nhiều bản dịch và bản kể lại cho thiếu nhi.
Tóm tắt câu chuyện trong nguyên tác
- Ông thợ mộc nghèo Geppetto đẽo một con rối từ khúc gỗ biết nói, đặt tên là Pinocchio.
- Pinocchio vừa được tạo ra đã nghịch ngợm, bỏ chạy, bán sách học để đi xem múa rối.
- Cậu gặp Cáo và Mèo — hai kẻ lừa đảo dụ cậu chôn tiền ở "Cánh đồng Phép lạ" để tiền mọc thành cây.
- Cô tiên tóc xanh (Fata dai capelli turchini) nhiều lần cứu và dạy dỗ cậu. Mũi Pinocchio dài ra mỗi khi nói dối.
- Cậu theo bạn tới "Xứ Đồ Chơi", nơi không phải học hành, rồi bị biến thành lừa.
- Cuối cùng cậu bị một con cá khổng lồ nuốt, gặp lại Geppetto trong bụng cá và đưa cha thoát ra.
- Sau đó Pinocchio chăm chỉ làm việc nuôi cha đang yếu, chăm cả cô tiên khi cô ốm. Một sáng thức dậy, cậu đã thành một cậu bé thật.
Điểm mấu chốt: điều ước thành sự thật sau chuỗi việc làm tử tế kéo dài, không phải nhờ một lời ước.
Nguyên tác khác phim Disney thế nào
| Chi tiết | Nguyên tác Collodi (1883) | Phim Disney (1940) |
|---|---|---|
| Ai ước | Không có cảnh ước dưới sao; Pinocchio tự mong thành người thật | Geppetto ước với ngôi sao, bà tiên xanh đến ban sự sống |
| Dế biết nói | Dế nói vài lời khuyên, bị Pinocchio ném búa ở đầu truyện, về sau xuất hiện lại | Dế Jiminy là người bạn, "lương tâm" đi suốt câu chuyện |
| Sinh vật nuốt hai cha con | Một con cá khổng lồ (thường dịch là cá mập lớn) | Cá voi tên Monstro |
| Giọng truyện | Nhiều đoạn u tối, trừng phạt nặng, châm biếm xã hội | Nhẹ nhàng hơn, đậm tính phiêu lưu và âm nhạc |
| Vì sao thành người thật | Nhờ biết làm việc, chăm cha và cô tiên | Nhờ chứng tỏ dũng cảm, trung thực, không ích kỷ |
Bài hát "When You Wish Upon a Star" của phim Disney đoạt giải Oscar cho ca khúc trong phim và sau này trở thành nhạc hiệu quen thuộc của hãng. Chính bài hát ấy làm nhiều người nghĩ Pinocchio là truyện "ước là được" — trong khi nguyên tác nói gần như điều ngược lại.
Những bài học nằm trong câu chuyện
Đường tắt luôn có giá
Cánh đồng Phép lạ, nơi chôn tiền sẽ mọc thành cây, là một trong những hình ảnh lừa đảo "làm giàu nhanh" sớm nhất của văn học thiếu nhi. Xứ Đồ Chơi, nơi không phải học, kết thúc bằng việc biến thành lừa. Collodi viết cho trẻ em Ý thế kỷ 19, nhưng bài học vẫn đúng: lời hứa đạt điều ước mà không cần công sức thường là cái bẫy.
Cái mũi dài: nói dối làm lộ chính mình
Chi tiết mũi dài khi nói dối là hình ảnh nổi tiếng nhất của truyện. Thực ra trong nguyên tác, chi tiết này chỉ xuất hiện ở một vài chương, nhưng đủ để thành biểu tượng toàn cầu. Với trẻ nhỏ, đây là cách vui để nói chuyện về sự thật thà mà không giảng giải.
Thành "người thật" là một quá trình
Điều ước của Pinocchio không phải một món đồ mà là một sự thay đổi bên trong. Không ai trao được cho cậu; cậu phải tự trở thành. Đây là kiểu điều ước rất gần đời thật: muốn thành người chăm hơn, tử tế hơn, giỏi một việc gì đó — chẳng có phép màu nào làm thay.
Pinocchio và những "điều ước thành người" khác
Mong ước của một vật vô tri được sống, được làm người có trong nhiều câu chuyện trước và sau Collodi. Thần thoại Hy Lạp có chuyện nhà điêu khắc Pygmalion yêu bức tượng mình tạc và được nữ thần Aphrodite cho tượng sống dậy — một điều ước được ban như ân huệ. Văn học thiếu nhi thế kỷ 20 có Chú thỏ nhung (The Velveteen Rabbit, 1922) của Margery Williams, kể về con thỏ đồ chơi trở thành "thật" nhờ được một cậu bé yêu thương lâu ngày.
Đặt cạnh nhau sẽ thấy mỗi câu chuyện trả lời một kiểu: Pygmalion được ban tặng, chú thỏ nhung được yêu thương mà thành, còn Pinocchio phải tự học cách sống tử tế mới thành. Câu chuyện của Collodi đòi hỏi nhân vật nhiều nhất, và có lẽ vì thế nó gần với đời thật nhất.
Vì sao Pinocchio vẫn được đọc sau hơn 140 năm
Pinocchio không phải đứa trẻ ngoan mẫu mực. Cậu lười, nói dối, cả tin, hứa rồi quên. Trẻ con đọc thấy chính mình trong đó; người lớn đọc thấy những lần mình chọn đường tắt. Một nhân vật nhiều lỗi mà cuối cùng vẫn thay đổi được cho người đọc niềm tin rằng điều ước "trở thành người tốt hơn" không dành riêng cho ai hoàn hảo.
Đọc Pinocchio cùng con
- Chọn bản phù hợp tuổi: nguyên tác có đoạn khá dữ (bị treo cổ lên cây, bị đánh), nên với trẻ 6–8 tuổi có thể chọn bản kể lại; trẻ lớn hơn đọc bản dịch đầy đủ.
- Đọc theo chương: truyện vốn đăng báo từng kỳ nên mỗi chương ngắn, hợp đọc mỗi tối một chương.
- Hỏi thay vì giảng: "Nếu con là Pinocchio, con có tin Cáo và Mèo không? Vì sao?"
- Xem phim rồi so với sách: trẻ lớn hơn rất thích tìm điểm khác nhau.
Bắt đầu từ tuần này
- Đọc cùng con một chương Pinocchio, dừng ở cảnh Cánh đồng Phép lạ và hỏi con dự đoán chuyện gì sẽ xảy ra.
- Cùng con viết một điều ước kiểu Pinocchio — điều ước muốn "trở thành": "Con muốn thành người [đức tính / kỹ năng]".
- Viết ba việc nhỏ hằng ngày giúp mình "thành" người như vậy, dán lên bàn học.
- Cuối tuần, mỗi người kể một việc đã làm được — không chấm điểm, chỉ kể.
- Với người lớn: tự hỏi "Cánh đồng Phép lạ" của mình là gì — lời hứa đường tắt nào mình đang muốn tin?
Câu hỏi thường gặp
Ai là tác giả truyện Pinocchio?
Truyện do Carlo Collodi, bút danh của nhà văn Ý Carlo Lorenzini, viết. Truyện đăng báo từ năm 1881 và in thành sách năm 1883 với tên Những cuộc phiêu lưu của Pinocchio.
Pinocchio trở thành người thật như thế nào?
Trong nguyên tác, Pinocchio thành cậu bé thật sau khi chăm chỉ làm việc nuôi cha Geppetto và chăm sóc cô tiên tóc xanh khi cô ốm. Điều ước thành nhờ cậu thay đổi bản thân, không phải nhờ một lời ước.
Vì sao mũi Pinocchio dài ra?
Mũi Pinocchio dài ra mỗi khi cậu nói dối, theo phép của cô tiên. Chi tiết chỉ xuất hiện ở vài chương nhưng đã thành biểu tượng nổi tiếng nhất của truyện.
Phim Pinocchio của Disney khác truyện gốc ra sao?
Phim năm 1940 thêm cảnh Geppetto ước dưới ngôi sao, biến chú dế thành người bạn đồng hành Jiminy và đổi con cá khổng lồ thành cá voi Monstro. Truyện gốc u tối và châm biếm hơn nhiều.
Truyện Pinocchio dạy trẻ điều gì?
Truyện dạy về sự thật thà, cảnh giác với lời hứa đường tắt như Cánh đồng Phép lạ, và rằng muốn trở thành người tốt hơn thì phải tự mình làm việc, không ai làm thay được.