Tanabata là lễ Thất tịch của Nhật Bản, tổ chức vào ngày 7 tháng 7 — nhiều nơi theo dương lịch, có nơi tổ chức vào tháng 8 theo lịch cũ. Vào dịp này, người ta viết điều ước lên những mảnh giấy màu dài gọi là tanzaku rồi treo lên cành tre. Lễ bắt nguồn từ truyện Ngưu Lang – Chức Nữ du nhập từ Trung Quốc, chuyện đôi vợ chồng bị dải Ngân Hà chia cắt, mỗi năm chỉ được gặp một lần. Người Việt cũng biết câu chuyện này qua tích "mưa ngâu" tháng Bảy âm lịch.
Câu chuyện phía sau: Ngưu Lang và Chức Nữ
Câu chuyện có nhiều dị bản ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam, nhưng khung chung giống nhau: Chức Nữ là nàng tiên dệt vải giỏi, Ngưu Lang là chàng chăn trâu. Hai người yêu nhau, mải vui mà bỏ bê công việc. Trời nổi giận, đặt dải Ngân Hà ở giữa, chỉ cho họ gặp nhau mỗi năm một lần vào đêm mùng 7 tháng 7, khi đàn chim bắc cầu qua sông.
Trong bản Nhật, Chức Nữ là Orihime, ứng với ngôi sao Vega (sao Chức Nữ) trong chòm Thiên Cầm; Ngưu Lang là Hikoboshi, ứng với sao Altair (sao Ngưu Lang) trong chòm Thiên Ưng. Hai ngôi sao này có thật, rất sáng, nằm ở hai bên dải Ngân Hà và dễ thấy vào những đêm hè.
Trong truyện kể Việt, cây cầu được bắc bởi đàn quạ và chim ô thước, nên có chữ "cầu Ô Thước". Nước mắt hai người khi gặp nhau và khi chia tay hoá thành những cơn mưa dầm tháng Bảy âm lịch mà người Việt gọi là mưa ngâu.
Tanabata ở Nhật: từ cung đình đến khắp phố phường
Lễ Thất tịch từ Trung Quốc được đưa vào Nhật từ khoảng thời Nara (thế kỷ 8). Ban đầu đây là lễ của giới quý tộc trong cung, gắn với việc cầu cho tài thêu dệt, thơ phú, chữ viết khéo hơn — giống lễ Khất Xảo (xin sự khéo léo) của Trung Quốc. Về sau, tục treo giấy ước lên cành tre lan ra dân gian, nhất là từ thời Edo, khi trẻ em viết chữ, viết điều ước học hành lên giấy.
Ngày nay Tanabata được tổ chức ở trường học, khu phố, nhà ga, trung tâm thương mại. Hai lễ hội nổi tiếng:
- Sendai Tanabata Matsuri ở thành phố Sendai, diễn ra khoảng ngày 6–8 tháng 8, nổi tiếng với những dải trang trí giấy khổng lồ treo dọc các phố mua sắm.
- Shonan Hiratsuka Tanabata ở Hiratsuka (tỉnh Kanagawa), tổ chức vào tháng 7.
Lịch tổ chức thay đổi theo năm; ai định sang xem nên kiểm tra thông tin chính thức tại thời điểm đi.
Tanzaku và các vật trang trí
Tanzaku là mảnh giấy dài, hẹp, thường có năm màu. Năm màu này hay được giải thích gắn với thuyết ngũ hành du nhập từ Trung Quốc: xanh lá, đỏ, vàng, trắng và đen (nhiều nơi thay đen bằng tím). Người ta viết điều ước lên giấy rồi buộc vào cành tre.
| Vật trang trí | Ý nghĩa thường được kể |
|---|---|
| Tanzaku (giấy ước) | Điều ước, ngày xưa là mong học giỏi, viết chữ đẹp |
| Hạc giấy | Mong sống lâu, khoẻ mạnh cho gia đình |
| Áo giấy (kamigoromo) | Mong khéo tay may vá, đủ áo mặc |
| Lưới giấy | Mong được mùa cá, mùa màng |
| Dải giấy dài (fukinagashi) | Tượng trưng sợi chỉ dệt của Chức Nữ |
Vì sao lại là cây tre? Tre mọc thẳng, nhanh, lá xào xạc trong gió; người xưa tin tre là thứ cây trong sạch. Sau lễ, ở nhiều nơi cành tre và giấy ước từng được thả trôi sông hoặc đem đốt; ngày nay nhiều nơi chuyển sang thu gom để bảo vệ môi trường.
Thất tịch ở Việt Nam: mưa ngâu và ngày lứa đôi
Ở Việt Nam, mùng 7 tháng 7 âm lịch gắn với tích Ngưu Lang – Chức Nữ và mưa ngâu, nhưng không có tục treo giấy ước lên cành tre như ở Nhật. Ngày này được nhắc trong thơ ca, và trong mấy năm gần đây, nhiều bạn trẻ coi đây như một ngày của tình yêu theo kiểu phương Đông, có người ăn chè đậu đỏ với mong muốn có duyên — một trào lưu mới, không phải phong tục lâu đời.
Tục ngữ "Tháng Bảy mưa ngâu" phản ánh thời tiết thật: tháng Bảy âm lịch ở miền Bắc hay có mưa dầm. Câu chuyện dân gian chỉ khoác lên hiện tượng ấy một lớp nghĩa buồn và đẹp.
Đọc lại câu chuyện: điều ước và cái giá
Ít ai để ý rằng trong truyện, Ngưu Lang và Chức Nữ bị phạt vì bỏ bê công việc. Tanabata vì thế không chỉ là ngày ước, mà còn nhắc tới sự chăm chỉ: Chức Nữ là nàng tiên dệt, và lễ ban đầu là lễ xin sự khéo tay. Các tanzaku xưa thường là điều ước về học hành, rèn luyện — những thứ phải tự mình bỏ công.
Đây là cách hiểu rất hợp để mang vào nhà: điều ước treo lên cành tre là lời hứa với chính mình, chứ không phải lời xin.
Bắt đầu từ tuần này
- Tìm một cành tre nhỏ hoặc một cành cây khô, cắm vào bình. Cắt giấy màu thành những dải dài khoảng 5 × 18 cm, đục lỗ, xỏ dây.
- Mỗi người viết một điều ước theo kiểu tanzaku xưa: một kỹ năng muốn rèn luyện, viết bằng động từ — "Mỗi tối đọc 10 trang sách".
- Kể cho con nghe truyện Ngưu Lang – Chức Nữ, và tối trời quang thì cùng ra sân tìm hai ngôi sao sáng Vega và Altair ở hai bên dải Ngân Hà.
- Gấp thêm vài con hạc giấy treo cùng — mỗi con là một lời chúc cho một người trong nhà.
- Hẹn một ngày, có thể là mùng 7 tháng 7 năm sau, cả nhà gỡ giấy xuống xem ai đã làm được điều mình viết.
Câu hỏi thường gặp
Tanabata là lễ gì?
Tanabata là lễ Thất tịch của Nhật Bản, tổ chức ngày 7 tháng 7 (có nơi vào tháng 8), khi người ta viết điều ước lên giấy màu tanzaku và treo lên cành tre. Lễ bắt nguồn từ truyện Ngưu Lang – Chức Nữ du nhập từ Trung Quốc.
Tanzaku là gì?
Tanzaku là những mảnh giấy dài, hẹp, thường có năm màu, dùng để viết điều ước treo lên cành tre dịp Tanabata. Năm màu hay được giải thích theo thuyết ngũ hành.
Ngưu Lang Chức Nữ là sao nào trên trời?
Chức Nữ ứng với sao Vega trong chòm Thiên Cầm, Ngưu Lang ứng với sao Altair trong chòm Thiên Ưng. Hai ngôi sao sáng này nằm ở hai bên dải Ngân Hà, dễ thấy vào những đêm hè trời quang.
Thất tịch ở Việt Nam có treo điều ước không?
Không có tục treo giấy ước lên cành tre như ở Nhật. Ở Việt Nam, mùng 7 tháng 7 âm lịch gắn với tích mưa ngâu, và gần đây có trào lưu giới trẻ ăn chè đậu đỏ cầu duyên, không phải phong tục lâu đời.
Mưa ngâu là gì?
Mưa ngâu là những cơn mưa dầm thường gặp vào tháng Bảy âm lịch ở miền Bắc. Dân gian giải thích đó là nước mắt của Ngưu Lang và Chức Nữ khi gặp nhau và chia tay trên cầu Ô Thước.