Viết hồi ký để lại cho con cháu không cần văn hay hay một cuộc đời đặc biệt: chỉ cần mỗi tuần kể lại một chuyện thật, có tên người, tên đất, năm tháng, rồi gom lại sau một hai năm thành một cuốn sổ. Cách dễ nhất là bắt đầu bằng một danh sách câu hỏi gợi nhớ, chọn hình thức hợp với mình (viết tay, gõ máy, ghi âm hay để con cháu phỏng vấn), và đặt lịch cố định một buổi mỗi tuần. Với nhiều người lớn tuổi, đây là ước mơ nhẹ sức nhất mà để lại nhiều nhất.
Vì sao nhiều người ước được viết hồi ký
Hỏi người ngoài 60 xem có điều gì muốn làm cho con cháu, câu trả lời hay gặp là: "muốn kể cho chúng nó biết ngày xưa thế nào". Ông bà từng sống qua những thứ mà cháu chỉ đọc trong sách: thời tem phiếu, đèn dầu, xe đạp chở cả nhà, ăn Tết ở quê khi chưa có điện. Những chuyện ấy không nằm trong sách giáo khoa nào, và sẽ mất khi người kể không còn.
Với người viết, hồi ký cũng là dịp nhìn lại đời mình một cách trọn vẹn. Có người kể rằng khi viết, họ nhớ lại những người từng giúp mình mà đã quên cảm ơn, và tìm cách liên lạc lại.
Chọn hình thức hợp với mình
| Hình thức | Hợp với ai | Lưu ý |
|---|---|---|
| Viết tay vào sổ | Người quen cầm bút, thích nét chữ của mình được giữ lại | Chữ viết tay là kỷ vật quý. Nên chụp hoặc quét lại từng trang để không mất. |
| Gõ trên máy tính | Người đã quen bàn phím | Dễ sửa, dễ in. Lưu thêm một bản ở nơi khác, nhờ con cháu sao lưu. |
| Ghi âm lời kể | Người mắt kém, ngại viết, nói chuyện có duyên | Giọng nói của ông bà là thứ con cháu nhớ nhất. Có thể nhờ người chép lại thành chữ sau. |
| Con cháu phỏng vấn | Gia đình có người trẻ muốn tham gia | Mỗi buổi một chủ đề, người trẻ hỏi, ghi âm hoặc ghi chép. Vừa có hồi ký vừa có thời gian bên nhau. |
Có thể trộn: ông kể, cháu ghi âm, bà viết thêm chú thích cho ảnh. Không có cách nào là "chuẩn".
Dàn ý theo chặng đời
Một cuốn hồi ký gia đình dễ đọc thường đi theo thời gian. Dàn ý mẫu, mỗi mục có thể là một hay nhiều chương ngắn:
- Gốc gác: quê ở đâu, ông bà cha mẹ của mình là ai, làm nghề gì.
- Tuổi thơ: ngôi nhà, xóm làng, món ăn, những buổi chăn trâu, đi học, bạn bè.
- Tuổi trẻ: học hành, lần đầu xa nhà, công việc đầu tiên.
- Lập gia đình: gặp người bạn đời thế nào, đám cưới, những năm đầu.
- Nuôi con và làm việc: những năm vất vả nhất, những lần chuyển nhà, đổi nghề.
- Những người đã giúp mình: thầy cô, bạn bè, hàng xóm.
- Điều muốn nhắn lại: những bài học mình rút ra, nói bằng chuyện thật chứ không bằng lời khuyên chung chung.
Không cần viết theo đúng thứ tự. Chuyện nào nhớ rõ trước thì viết trước, xếp lại sau.
Câu hỏi gợi nhớ: mỗi tuần một câu
Ngồi trước trang giấy trắng và tự hỏi "viết gì đây" là lý do nhiều người bỏ cuộc sau vài buổi. Một danh sách câu hỏi sẵn giúp mỗi buổi có điểm bắt đầu:
- Ngôi nhà đầu tiên mình nhớ được trông thế nào? Có mấy gian, mái gì, sân có cây gì?
- Món ăn mẹ nấu mà đến giờ vẫn nhớ mùi? Mẹ nấu thế nào?
- Tết hồi nhỏ, nhà mình làm những gì từ hôm 23 tháng Chạp?
- Thầy cô nào mình nhớ nhất? Vì sao?
- Lần đầu tiên mình kiếm được tiền là làm việc gì, được bao nhiêu, tiêu vào đâu?
- Mình gặp ông/bà (người bạn đời) lần đầu ở đâu?
- Khi sinh đứa con đầu, nhà mình đang sống ra sao?
- Năm nào khó khăn nhất? Ai đã giúp mình qua?
- Có quyết định nào mình mừng là đã làm? Có quyết định nào ước đã làm khác?
- Nếu cháu mình chỉ nhớ được một điều từ đời ông bà, mình muốn đó là điều gì?
Mỗi câu hỏi đủ cho một đến hai trang. Năm mươi câu là khoảng một năm viết đều đặn.
Viết sao cho con cháu đọc được
Kể chuyện, có chi tiết
"Ngày xưa khổ lắm" là một câu con cháu nghe mãi đã quen. "Năm ấy nhà có sáu người, mỗi bữa nồi cơm độn khoai, bà nhường phần cơm trắng cho em út" thì cháu nhớ cả đời. Chi tiết cụ thể là thứ làm hồi ký sống.
Ghi tên, năm, nơi chốn
Sau vài chục năm, con cháu khó biết "chú Ba" là ai, "hồi ở trên ấy" là ở đâu. Hãy ghi tên đầy đủ, quan hệ họ hàng, năm tháng (nhớ đại khái cũng được, ghi "khoảng năm…"), tên làng, tên trường. Địa danh cũ thì ghi tên thời đó, có thể thêm tên gọi hiện nay nếu biết.
Kèm ảnh có chú thích
Ảnh cũ không chú thích là ảnh mồ côi. Phía sau mỗi ảnh hoặc dưới ảnh trong bản in, viết: ai, ở đâu, khoảng năm nào, nhân dịp gì.
Cẩn trọng với người còn sống
Hồi ký là chuyện thật, nhưng có những chuyện có thể làm tổn thương người khác. Với chuyện riêng của người còn sống, hãy cân nhắc, hỏi ý họ, hoặc kể nhẹ đi. Cuốn sách để lại cho con cháu nên là thứ cả nhà đọc được cùng nhau.
Gom lại thành cuốn sách
Sau một năm, khi đã có vài chục câu chuyện, có thể làm thành sách:
- Nhờ con cháu gõ lại, sắp theo dàn ý, chèn ảnh.
- Đọc lại cùng người bạn đời hoặc anh chị em để bổ sung, sửa chỗ nhớ nhầm.
- In vài cuốn ở cửa hàng in ấn để tặng các con, các cháu; giữ một bản điện tử.
- Nếu có ghi âm, lưu kèm các tệp âm thanh theo từng chương.
Một số gia đình đọc vài chương trong buổi họp mặt ngày giỗ hay dịp Tết. Với nhiều người, đó là lúc hồi ký thật sự "đến tay" con cháu, không chỉ nằm trên giá sách.
Khi người kể không tự viết được
Ông bà mắt kém, tay run, hoặc không biết chữ vẫn có thể có hồi ký. Đây là lúc con cháu làm người chép. Gợi ý cho người trẻ:
- Mỗi buổi chỉ 30–45 phút, chọn lúc ông bà khoẻ, tỉnh táo.
- Hỏi câu mở ("bà kể về…"), tránh câu chỉ trả lời có hoặc không.
- Không sửa lời ông bà ngay. Ghi đúng cách nói, cả từ địa phương.
- Mang theo ảnh cũ hoặc một món đồ xưa để gợi chuyện.
Việc ghi chép này cũng là một cách để cháu ngồi bên ông bà lâu hơn. Phần cùng ông bà thực hiện điều ước của họ có thể là một dự định chung của cả nhà.
Bắt đầu từ tuần này
- Chọn hình thức: sổ tay, máy tính, ghi âm, hoặc nhờ con cháu phỏng vấn.
- Chép danh sách câu hỏi ở trên vào trang đầu sổ, thêm câu của riêng mình.
- Đặt lịch một buổi cố định mỗi tuần, ví dụ sáng Chủ nhật.
- Viết chuyện đầu tiên theo mẫu: "Ngôi nhà đầu tiên mình nhớ được ở ……, năm ấy mình khoảng …… tuổi. Trong nhà có ……. Điều mình nhớ nhất là ……".
- Tìm một tấm ảnh cũ và viết chú thích ngay phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Viết hồi ký cho con cháu bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ một chuyện cụ thể mình nhớ rõ nhất, như ngôi nhà tuổi thơ hay món ăn của mẹ, thay vì cố viết từ ngày sinh. Mỗi tuần một chuyện, sau một năm sẽ có vài chục chương để sắp lại theo thời gian.
Không giỏi viết văn có viết hồi ký được không?
Được. Hồi ký gia đình cần chuyện thật và chi tiết cụ thể, không cần văn hay. Có thể ghi âm lời kể rồi nhờ người chép lại thành chữ.
Hồi ký gia đình nên dài bao nhiêu?
Không có độ dài chuẩn. Năm mươi câu chuyện, mỗi chuyện một hai trang, đã thành một cuốn sách đủ dày để con cháu đọc và giữ.
Làm sao giúp ông bà viết hồi ký?
Con cháu làm người phỏng vấn: mỗi buổi ngắn, một chủ đề, hỏi câu mở, ghi âm và chép lại đúng lời ông bà. Mang theo ảnh cũ để gợi nhớ.
Có nên in hồi ký thành sách?
Nên in vài cuốn tặng các con các cháu, đồng thời giữ bản điện tử và các tệp ghi âm. Bản in dễ được đọc trong những buổi họp mặt gia đình.
