Bảng tầm nhìn có tác dụng hay không chưa được nghiên cứu khoa học trả lời trực tiếp: hiện chưa có thử nghiệm lớn, bài bản nào đo riêng hiệu quả của việc làm vision board. Những gì khoa học có là các nghiên cứu về chuyện gần kề — hình dung kết quả, hình dung quá trình, lập kế hoạch "nếu… thì…" — và kết luận chung khá rõ: chỉ ngắm hình ảnh thành công có thể làm người ta bớt nỗ lực, còn hình dung các bước làm và trở ngại thì giúp ích. Nghĩa là bảng tầm nhìn có thể có lợi hoặc có hại, tuỳ cách làm.
Vì sao khó trả lời "có tác dụng không"
Muốn biết một việc có tác dụng, nhà nghiên cứu cần chia người ngẫu nhiên vào hai nhóm, một nhóm làm, một nhóm không, rồi đo kết quả cụ thể sau một thời gian. Với bảng tầm nhìn, việc này vướng nhiều chỗ: mỗi người làm một kiểu, điều ước của mỗi người khác nhau, và "đạt điều ước" rất khó đo chung.
Vì vậy, các con số kiểu "người có bảng tầm nhìn đạt mục tiêu nhiều hơn X%" trôi nổi trên mạng thường không có nguồn đáng tin. Gặp con số như thế, câu nên hỏi là: nghiên cứu nào, bao nhiêu người, ai đo, có nhóm so sánh không.
Điều nghiên cứu nói về việc hình dung kết quả
Mơ tưởng tích cực có thể làm giảm công sức
Nhà tâm lý học Gabriele Oettingen (Đại học New York và Đại học Hamburg) nghiên cứu nhiều năm về mơ tưởng tích cực. Trong sách Rethinking Positive Thinking (2014), bà tổng kết các thí nghiệm của nhóm mình: khi người ta chỉ mơ tưởng đẹp về kết quả, như hình dung mình đã đạt điều muốn, họ thường bỏ ra ít công sức hơn và có lúc kết quả kém hơn người mơ tưởng ít. Lý giải được đưa ra là đầu óc "nếm trước" cảm giác thành công nên bớt thúc giục hành động.
Đây là điểm quan trọng nhất với bảng tầm nhìn. Một tấm bảng toàn ảnh thành quả — căn nhà đã xong, thân hình đã đạt, tấm bằng đã cầm — rất dễ biến thành công cụ mơ tưởng thuần tuý.
Hình dung quá trình tốt hơn hình dung kết quả
Một nghiên cứu hay được nhắc là của Lien Pham và Shelley Taylor (1999) với sinh viên chuẩn bị thi. Nhóm được hướng dẫn hình dung quá trình ôn bài (học ở đâu, lúc nào, làm gì) học nhiều giờ hơn và điểm khá hơn nhóm chỉ hình dung cảnh mình nhận điểm cao. Đây là nghiên cứu với một nhóm sinh viên trong một kỳ thi, không phải định luật cho mọi trường hợp, nhưng hướng của nó khớp với các nghiên cứu khác.
Trong tâm lý thể thao, việc vận động viên tập hình dung động tác, tình huống thi đấu cũng được dùng rộng rãi. Điểm chung: thứ được hình dung là việc làm, không chỉ là bục nhận huy chương.
Điều nghiên cứu nói về kế hoạch cụ thể
Ý định "nếu… thì…"
Peter Gollwitzer đề xuất khái niệm ý định thực hiện (implementation intentions) năm 1999: thay vì chỉ nói "mình sẽ tập thể dục", người ta lập sẵn câu "nếu là 6 giờ sáng thứ Hai, thì mình đi bộ 20 phút quanh khu nhà". Một tổng hợp nhiều nghiên cứu của Gollwitzer và Paschal Sheeran năm 2006 cho thấy cách này giúp tăng khả năng hành động với mức hiệu ứng trung bình đến lớn.
Ghép hình dung với trở ngại
Oettingen kết hợp hai hướng trên thành cách gọi là "đối chiếu tinh thần" kèm ý định thực hiện, phổ biến dưới tên WOOP: điều ước, kết quả tốt nhất, trở ngại bên trong mình, và kế hoạch "nếu… thì…" cho trở ngại đó. Với bảng tầm nhìn, ý nghĩa thực tế là: mỗi hình trên bảng nên đi kèm một trở ngại đã nhìn thẳng và một kế hoạch.
Những ngộ nhận hay gặp khi bàn về bảng tầm nhìn
| Điều hay nghe | Thực tế |
|---|---|
| "Nghiên cứu Harvard (hoặc Yale) năm 1953: 3% sinh viên viết mục tiêu giàu hơn 97% còn lại" | Chuyện này chưa từng được tìm thấy trong hồ sơ của hai trường; nó là ngộ nhận lan truyền, không phải nghiên cứu thật |
| "Viết mục tiêu ra giấy giúp đạt mục tiêu nhiều hơn 42%" | Con số thường gắn với nghiên cứu của Gail Matthews (Dominican University, khoảng 2007). Nghiên cứu có mẫu nhỏ và chưa được bình duyệt đầy đủ như một bài báo khoa học thông thường; nên coi là gợi ý, không phải bằng chứng chắc |
| "Nhìn bảng mỗi ngày, vũ trụ sẽ gửi điều ước tới" | Đây là "luật hấp dẫn", không có bằng chứng khoa học |
| "Càng nhiều hình càng tốt" | Không có bằng chứng; về thực tế, quá nhiều điều ước cùng lúc khó theo nổi |
Vậy bảng tầm nhìn có thể giúp qua đường nào
Dù chưa có nghiên cứu trực tiếp, có vài đường hợp lý để một tấm bảng giúp ích, đều dựa trên hành vi chứ không dựa trên phép màu:
- Buộc chọn lọc. Ngồi làm bảng là phải chọn vài điều trong rất nhiều điều. Chỉ riêng việc này đã giúp nhiều người rõ đầu hơn.
- Nhắc nhở. Thứ mình thấy mỗi ngày dễ được nhớ tới khi có thời gian rảnh. Nhưng tác dụng này giảm dần khi bảng thành phông nền quen mắt.
- Gợi cuộc trò chuyện. Một tấm bảng ở phòng khách khiến người nhà hỏi han, và một điều ước được nói ra với người thân thường có thêm sự hỗ trợ.
- Đánh dấu khởi đầu. Nghiên cứu của Hengchen Dai, Katherine Milkman và Jason Riis (2014) về "hiệu ứng khởi đầu mới" cho thấy người ta dễ bắt đầu việc mới hơn quanh các mốc như đầu tuần, đầu tháng, đầu năm, sinh nhật. Buổi làm bảng đầu năm có thể đóng vai trò mốc đó.
Và có một đường gây hại cần biết: bảng toàn ảnh hoàn hảo có thể làm mình thấy đời thật kém cỏi mỗi khi nhìn vào, hoặc thoả mãn sớm bằng tưởng tượng.
Làm bảng tầm nhìn theo hướng có cơ sở
| Thay vì | Hãy |
|---|---|
| Ảnh căn nhà đẹp đã hoàn thiện | Ảnh cuốn sổ ghi chi tiêu hằng tuần, chậu cây đầu tiên ở ban công |
| Ảnh người mẫu thân hình chuẩn | Ảnh đôi giày chạy, đĩa rau ở bữa tối |
| Câu "Mình đã thành công" | Câu "Thứ Ba, thứ Năm: 30 phút luyện nghe" |
| Chỉ có mặt trước | Mặt sau ghi trở ngại và kế hoạch "nếu… thì…" |
| Treo một lần, để cả năm | Nhìn lại mỗi tháng, thay hình khi xong hoặc đổi ý |
Bắt đầu từ tuần này
- Nhìn lại bảng tầm nhìn đang có (nếu có) và đếm: bao nhiêu hình là kết quả, bao nhiêu là việc làm.
- Đổi ít nhất một ảnh kết quả thành một ảnh hành động cho cùng điều ước.
- Với điều ước quan trọng nhất, viết trở ngại lớn nhất nằm ở chính mình (mệt, ngại, quên…), không phải ở hoàn cảnh.
- Điền câu: "Nếu ______ (trở ngại) xảy ra, thì mình sẽ ______ (việc nhỏ cụ thể)." Dán câu này cạnh hình.
- Đặt một mốc nhìn lại vào ngày đầu tháng sau, ghi vào lịch.
Câu hỏi thường gặp
Bảng tầm nhìn có tác dụng không?
Chưa có nghiên cứu lớn đo trực tiếp. Các nghiên cứu gần kề cho thấy chỉ ngắm hình ảnh thành công có thể làm giảm nỗ lực, còn hình dung quá trình và lập kế hoạch cụ thể thì giúp ích. Bảng tầm nhìn hữu ích khi gồm ảnh hành động và nối với kế hoạch.
Có nghiên cứu khoa học nào về vision board không?
Có rất ít nghiên cứu đo riêng vision board và chưa có thử nghiệm lớn đáng tin. Phần lớn lập luận dựa trên nghiên cứu về hình dung kết quả (Gabriele Oettingen), hình dung quá trình (Pham và Taylor, 1999) và ý định "nếu… thì…" (Peter Gollwitzer).
Nghiên cứu Harvard về 3% sinh viên viết mục tiêu có thật không?
Không. Chuyện "nghiên cứu Harvard hoặc Yale năm 1953" chưa từng được tìm thấy trong hồ sơ của các trường này; đây là ngộ nhận được kể lại rất nhiều trong sách tự lực.
Vì sao chỉ mơ tưởng lại có thể làm mình lười đi?
Theo các thí nghiệm của Gabriele Oettingen, khi hình dung đẹp về kết quả, người ta có phần "nếm trước" cảm giác đạt được nên bớt động lực hành động. Ghép hình dung với việc nhìn thẳng trở ngại giúp giảm hiện tượng này.
Làm bảng tầm nhìn sao cho có ích nhất?
Chọn ít điều ước, ưu tiên ảnh hành động, ghi trở ngại và câu "nếu… thì…" ở mặt sau, nhìn lại mỗi tháng. Bảng khi đó đóng vai trò nhắc việc chứ không chỉ là tranh treo tường.